Strijdbaar democraat. Biografie van P.J. Oud - Boris van Haastrecht
Met enige afgunst kijken wij vanuit Vlaanderen naar Nederland, waar de voorbije maanden enkele indrukwekkende, vuistdikke biografieën van liberale politici verschenen. In maart publiceerde Dik Verkuil een boek van bijna 700 pagina’s over Frits Bolkestein (1933-2025), en eind augustus en begin september verschenen maar liefst twee biografieën over Pieter Jacobus (Piet) Oud (1886-1968), politicus pur sang en medeoprichter van de VVD. Enerzijds is er op ruim 500 pagina’s de publieksversie van het doctoraat van Boris van Haastrecht. Anderzijds verscheen bijna tegelijkertijd op bijna 350 pagina’s een goed gedocumenteerd en leesbaar boek over dezelfde figuur van de hand van Jan Eikema. In Vlaanderen komen wij de laatste jaren helaas niet verder dan journalisten als Johny Vansevenant of Ivan De Vadder, die getuigen over hun ervaringen in het politieke wereldje. Een uitzondering is de biografie van de Vlaams-nationale en links-liberale Hugo Schiltz door Eric Van de Casteele, die dit voorjaar verscheen. Die stopt echter begin de jaren 1980, nog voor Schiltz het hoogtepunt van zijn politieke loopbaan bereikte.
Oud was afkomstig uit een gegoede handelaarsfamilie. Vader Hendrik genoot aanzien en eiste dat met harde hand ook op in het eigen gezin. Vaders wil was wet, en wellicht heeft dat de persoonlijkheid van de latere liberale politicus mee gevormd. Oud studeerde rechten en leek in de ambtenarij of het notariaat te belanden, maar kwam uiteindelijk toch in de politiek terecht. Hij koos voor de Vrijzinnig-Democratische Bond (VDB), een partij die we naar Belgische maatstaven progressief-liberaal zouden noemen. In die beginjaren zette Oud zich in voor het vrouwenkiesrecht en toonde hij een sterke sociale bewogenheid. Hij leerde de stiel van onderuit, met talloze voordrachten in kleine en grote zalen doorheen het hele land. Uit bewaarde aantekenboekjes (wat een unieke bron!) blijkt dat Oud tussen 1907 en 1966 ruim 1.700 toespraken hield.
In 1917 begon zijn politieke carrière pas echt met zijn verkiezing tot lid van de Tweede Kamer. Met enkele onderbrekingen zou hij er zetelen tot 1963. De biografen schetsen hoe hij zich als groentje, zoals de gewoonte wilde, wat op de achtergrond hield. Decennia later, gepokt en gemazeld in het politieke bedrijf, was hij op zijn beurt voor de jonge generatie iemand om wie je niet heen kon. Oud was als het ware geboren voor het politieke metier. De biografen tonen aan dat hij trouw kon zijn aan zijn bondgenoten, maar zo nodig voor de pragmatiek koos. Zo liet hij zijn grote voorbeeld, VDB-partijvoorzitter Henri Marchant, vallen toen de omstandigheden dat vereisten, en plukte hij daar zonder aarzelen de vruchten van. Mede door zijn inzet als minister van Financiën in moeilijke tijden (1933-1937) groeide hij uit tot het gezicht van de progressief-liberale stroming in Nederland.
Na de verkiezingen van 1937 viel Ouds partij uit de regering. Een ministerpost zat er voorlopig niet meer in, en in 1938 werd hij burgemeester van Rotterdam. Nu kwam de bestuurder in hem boven. De havenstad bood uitdagingen genoeg om zijn tanden in te zetten, al bleef op de achtergrond het politieke beestje in hem knagen. Op 14 mei 1940 maakten de Duitsers met een bombardement het centrum van Rotterdam met de grond gelijk. Oud stond voor een moeilijke wederopbouw en de collaborerende NSB maakte hem bovendien het leven zuur. Een triest dieptepunt was de inval van enkele Duitsgezinden in Ouds kantoor, waarbij zij hem dwongen op de foto te gaan met een vrijmetselaarsschort voorgebonden. In 1941 nam Oud ontslag en trok hij zich voor de rest van de oorlog terug in zijn studeerkamer. Hij werkte er aan studies over de recente parlementaire en politieke geschiedenis, wat hem op weg zette naar een naoorlogse functie als hoogleraar.
Na de bevrijding keerde Oud terug als burgemeester. Tegelijk nam hij de draad van het politieke werk weer op. Net zoals in andere landen drong zich ook in Nederland een hervorming van het partijlandschap op. In 1946 ging de VDB op in de PvdA. Oud stapte aanvankelijk mee in dit sociaaldemocratische verhaal. De sterke persoonlijkheid die hij intussen was geworden, kon echter maar moeilijk aarden in de nieuwe formatie. Nauwelijks twee jaar later stond Oud mee aan de wieg van de nieuwe liberale Volkspartij voor Vrijheid en Democratie. Een deel van zijn vroegere politieke vrienden nam hem dat niet in dank af. Oud maalde er niet om, gooide zich als vanouds in de strijd en keerde terug in de Tweede Kamer. Als raspoliticus voelde hij zich in zijn nieuwe partij meer dan thuis. Van Haastrecht windt er ook geen doekjes om: “Zijn werkwijze was autoritair, solitair en informeel. Hij bepaalde tot op grote hoogte zelfstandig de politieke koers van de VVD. (…) Aan inspraak, adviezen of discussie had hij geen behoefte.” Eikema maakt het politieke karakter van Oud zelfs duidelijk in de titel: de man die de kamer stil praatte. Wie dit leest, verbaast zich er dan ook niet over dat het afscheid tussen de politicus en zijn partij niet over rozen verliep. Na zijn vertrek bleek echter dat ook hij niet onmisbaar was. In breder perspectief effende hij de weg voor een volkspartij die vanaf de jaren 1970 een vaste waarde was in een verder volatiel partijlandschap.
Ouds levensloop is dus tegelijk een spiegel van de maatschappelijke ontwikkelingen in de eerste twee derde van de twintigste eeuw. Beide biografen betrekken die ontwikkelingen steeds in hun zoektocht naar de figuur. Van Haastrecht vertrekt, zoals een doctoraat dat vraagt, van een concrete onderzoeksvraag en situeert Oud als politicus, als bestuurder en als auteur. Hij grijpt de kans om diep in te gaan op bepaalde thema’s en ontwikkelingen. De expertise die er op het vlak van politieke biografieën is aan de Rijksuniversiteit Groningen, waar ook de Bolkestein-biografie tot stand kwam, werpt duidelijk vruchten af. Maar ook Eikema’s boek is bijzonder verdienstelijk en nodigt met zijn uitdagende titel, De man die de Kamer stil praatte, uit tot lectuur.
Beide auteurs hebben uitvoerig gebruikgemaakt van origineel archiefmateriaal. Naast de eerdergenoemde aantekenboekjes met toespraken kregen zij ook inzage in tientallen pagina’s autobiografische notities die Oud tijdens de oorlogsjaren met de hand neerpende. Dat onderstreept de waarde van persoonsarchieven, en het belang om die te bewaren. Om te eindigen even terug naar de actualiteit. Vlaanderen mist niet alleen een traditie van politieke biografieën; door de aangekondigde kaalslag in de overheidssteun aan de culturele archieven, die tal van getuigenissen van het recente politieke verleden bewaren, dreigt ook de grondstof voor zulke biografieën te verdwijnen.
Recensie door Peter Laroy
De recensent is directeur van Liberas (https://www.liberas.eu/nl)
Boris van Haastrecht, Strijdbaar democraat. Biografie van P.J. Oud (1886-1968), Amsterdam, Boom, 2026, 584 p.
Jan Eikema, De man die de Kamer stil praatte. Pieter Jacobus Oud (1886-1968), Zutphen, Walburg Pers, 2026, 344 p.
