Ik beslis zelf over mijn levenseinde – Ivan Vandermeersch

De recente uitspraken van Roland Duchâtelet op Play4 over mogelijke besparingen in de ouderenzorg hebben heel wat verontwaardiging veroorzaakt. Ik begrijp die verontwaardiging want zijn voorstel kwam er feitelijk op neer om mensen vroeger te laten sterven zodat de overheid 10 miljard zou uitsparen.[1]

Ik vrees dat veel senioren die deze uitspraak op hun televisietoestel thuis, in een ziekenhuis of in een woonzorgcentrum hoorden, de indruk zullen hebben gekregen dat ze er beter het bijltje zouden bij neerleggen omdat ze de staat te veel geld kosten. En wie zou dan moeten beslissen of men te oud is geworden om nog verder te leven? De persoon zelf, zijn kinderen en familieleden, of de behandelende artsen? De uitspraak was op zijn minst onkies en naar mijn oordeel volkomen ongepast.

Door heel deze polemiek lijkt me een fundamenteler debat uit het oog te verliezen. Ik ben een grootvader van 74 jaar, die ondertussen ook weduwnaar is geworden. Het leven heeft mij geleerd dat vrijheid niet alleen gaat over wat we mogen doen, maar ook over de mogelijkheid om zelf richting te geven aan ons bestaan. Ook wanneer dat bestaan zijn laatste fase ingaat. Vanuit die overtuiging wil ik drie fundamenteel verschillende vraagstukken onderscheiden. 

1.     Het recht op zelfbeschikking.

Ik vind dat een mens zoveel mogelijk zelf moet kunnen beslissen over zijn levenseinde. Niet omdat hij voor de samenleving geen economische waarde meer zou hebben, maar omdat zijn leven in de eerste plaats van hemzelf is.

Mijn kleinkinderen betekenen bijzonder veel voor mij. Maar stel dat ik op een bepaald ogenblik mijn zelfstandigheid grotendeels verlies en zelf tot het weloverwogen oordeel kom dat mijn leven voor mij voltooid is. Waarom zou mijn persoonlijke overtuiging dan geen plaats mogen krijgen in een ernstig gesprek over mijn levenseinde? Dat betekent uiteraard niet dat een leven met beperkingen minder waard zou zijn. Integendeel. Het gaat er juist om dat niemand anders voor mij mag bepalen wat mijn leven betekenis geeft.

Ik besef dat dit vragen oproept die verder reiken dan de huidige Belgische euthanasiewetgeving. Precies daarom verdienen ze een open maatschappelijk debat.

2.     Therapeutische hardnekkigheid.

We moeten durven erkennen dat langer behandelen niet altijd beter zorgen betekent. Wanneer medische ingrepen geen redelijk perspectief op herstel meer bieden en vooral het stervensproces verlengen, moeten we ons afvragen in wiens belang ze worden voortgezet. Een nieuwe heup steken bij een persoon op oudere leeftijd kan het lijden verminderen en op die manier de levenskwaliteit in de laatste fase van het leven verbeteren. Maar het toedienen van chemo bij een oudere patiënt met een ongeneeslijke en sterk uitgezaaide kanker kan door de bijwerkingen het lijden vergroten.

Het afzien van zinloze behandelingen is echter iets anders dan euthanasie. En beide verschillen fundamenteel van het onthouden van noodzakelijke zorg om financiële redenen en van besparingen om het overheidstekort terug te dringen. Ook hier gaat de wens van de patiënt boven economische argumenten.

Personen bij wie therapieën geen zin meer hebben en het lijden vergroten, hebben recht op goede palliatieve zorg en menselijke nabijheid. Respect voor de wensen van de patiënt moeten daarbij centraal blijven staan.

3.     De financiering van onze gezondheidszorg.

Natuurlijk moeten we nadenken over de betaalbaarheid en doelmatigheid van de gezondheidszorg. Middelen zijn niet onbeperkt en ook solidariteit vraagt verantwoordelijkheid. Maar zodra we de vraag hoeveel een mensenleven nog mag kosten verwarren met de vraag of iemand zelf verder wil leven, overschrijden we een fundamentele ethische grens. Een mens is geen begrotingspost.

In mijn essays Pleidooi voor Moderne Vrijheid en Een mens is nooit af – En iedereen is anders vertrek ik van de overtuiging dat vrijheid en verantwoordelijkheid onlosmakelijk verbonden zijn. Niemand bezit de volledige waarheid. Ook niet over wat voor een ander een waardig of betekenisvol leven is. Daarom moeten we luisteren naar de persoon om wie het gaat. Zelfbeschikking veronderstelt niet alleen het recht om te kiezen, maar ook de omstandigheden waarin een keuze werkelijk vrij kan zijn. Dat is voor mij de kern van het debat.

De samenleving mag nooit beslissen dat iemand te duur is om verder te leven. Maar mag diezelfde samenleving een mens verplichten verder te leven wanneer hij zelf, vrij, duurzaam en weloverwogen, tot een ander oordeel komt? Die vraag verdient meer dan verontwaardiging of een economische berekening. Ze verdient een open debat, waarin menselijke waardigheid, vrijheid, verantwoordelijkheid en solidariteit samen hun plaats krijgen.

Ivan Vandermeersch

De auteur is een liberale essayist

[1] Duchâtelet maakte daarbij een serieuze rekenfout. Hij had het over de kost van een oudere in zijn laatste levensjaar van 10.000 euro. Dat vermenigdvuldigd met 100.000 ouderen levert 1 miljard op, geen 10.