"Novaya Gazeta is vermoord" – Dirk Verhofstadt
Decennialang bestonden er in de Sovjet-Unie alleen regeringsgezinde kranten zoals de bekende Pravda (‘Waarheid’) die de spreekbuis vormde van het Centraal Comité van de Communistische Partij, de Izvestia (‘Berichten’) die fungeerde als het orgaan van de Opperste Sovjet, en de Krasnaja Zvezda (‘Rode Ster’), de krant van het Russische ministerie van Defensie. Daarnaast verschenen nog duizenden andere publicaties, maar de inhoud ervan volgde steevast de officiële richtlijnen van de partij. Kort na de machtsovername in 1917 verbood Lenin oppositionele kranten omdat ze te ‘burgerlijk’ of in zijn ogen ‘contrarevolutionair’ zouden zijn. Elke krant, maar ook boeken, tijdschriften, theaterteksten en radioprogramma’s stonden vanaf 1922 onder toezicht van de censuurcommissie Glavlit, de censuurdienst voor Literaire en Uitgeverszaken. Die controleerde vooraf alle teksten die gepubliceerd zouden worden. Net zoals de nazi’s later deden, werden ongewenste boeken uit bibliotheken gehaald en veel ervan vernietigd. De Communistische Partij besliste eveneens welke buitenlandse boeken, kranten en tijdschriften in het land verspreid mochten worden.
Tal van schrijvers, kunstenaars en journalisten werden omwille van hun kritiek op het communistische systeem of op hun leiders vervolgd, gedeporteerd naar de Goelagkampen of gewoon vermoord. Onder hen Boris Pilnjak die het epos Het naakte jaar schreef over de Russische revolutie. Toen hij zich in zijn werken ontgoocheld toonde over de verstikkende censuur werd hij op beschuldiging van spionage en trotskisme gearresteerd en in 1938 gefusilleerd. De Russische joodse schrijver Isaak Babel die beroemd werd met zijn bundel Rode Ruiterij uitte kritiek op de stalinistische methodes en werd in 1940 geëxecuteerd. De belangrijke dichter Osip Mandelstam wees in zijn essay Het humanisme en de huidige tijd op het gevaar dat oude humanistische waarden verloren dreigden te gaan in de nieuwe Sovjetstaat. In 1933 schreef hij een hekeldicht op Stalin en werd prompt verbannen naar de provinciestad Voronezj. In 1938 stierf hij in een Siberisch doorgangskamp. De dichter Nikolaj Goemiljov benadrukte in zijn werk vooral het acmeïsme en keerde zich tegen het symbolisme. Hij werd in 1921 wegens zijn vermeende deelname aan een contrarevolutionair complot gefusilleerd. De filosoof Jan Sten was onderdirecteur van het Marx-Engels Instituut en een medestander van Boecharin. Door zijn onafhankelijke geest kwam hij in aanvaring met de autoriteiten. In 1936 werd hij gefusilleerd. En zo verliep het met talloze andere schrijvers en denkers die in de ogen van de autoriteiten een gevaar vormden.
Die situatie van censuur, verbanning en onderdrukking van het vrije woord hield aan tot februari 1986 toen de nieuwe partijleider Michail Gorbatsjov opriep tot glasnost (‘openheid’) waarop de censuur begon af te brokkelen. De kernramp van Tsjernobyl in april 1986, waarover de autoriteiten en media niet wilden of durfden te berichten, toonde aan hoe diepgeworteld het stilzwijgen van de officiële media nog was met alle gevaren van dien. Zo werden de inwoners in het gebied rond de kerncentrale pas laat ingelicht en geëvacueerd, viel er vooral in Wit-Rusland heel wat radioactieve neerslag en bereikte de straling al snel Noordwest-Europa. De ramp werkte als een katalysator die glasnost sneller en verder liet doorzetten dan oorspronkelijk de bedoeling was. Sommige kranten durfden vanaf dan te schrijven over de problemen in het land, zoals over rampen, armoede, milieuvervuiling, drugsgebruik, de verliezen van het Sovjetleger in Afghanistan, de geheime afspraken tussen Hitler en Stalin in het Molotov-Ribbentroppact en de rol van Stalin in het bloedbad van Katyn. Daarna werden dissidenten vrijgelaten en vanaf 1987 verschenen voordien verboden boeken (zoals Dokter Zjivago van Boris Pasternak, en De Goelag Archipel van Aleksandr Solzjenitsyn) en steeds meer kritische nieuwe boeken. In 1989 mocht de televisie de discussies op het Congres van Volksafgevaardigden uitzenden zodat de kijkers zagen hoe hun leiders openlijk bekritiseerd werden. In 1990 kwam er ten slotte een nieuwe perswet die de censuur volledig afschafte.
Het is in die geest van openheid dat begin jaren negentig de onafhankelijke krant Novaya Gazeta van start ging met een groep kritische journalisten. Al snel richtten ze hun pijlen op de corruptie in de overheidsdiensten, de felle repressie van minderheden, en op de schendingen van mensenrechten in diverse conflicten zoals in Tsjetsjenië. De krant stond lange tijd onder leiding van Dmitri Moeratov die in 2021 de Nobelprijs voor de Vrede won, tot onvrede van de autoriteiten. Intussen kreeg Poetin een steeds grotere greep op het land, op de rechterlijke macht, de veiligheidsdiensten én de media. Voor de journalisten van Novaya Gazeta werd het werk steeds gevaarlijker. In 2000 werd journalist Igor Domnikov met een hamer doodgeslagen, in 2003 stierf onderzoeksjournalist Joeri Sjtsjekotsjichin aan een vermoedelijke vergiftiging, in 2006 werd onderzoeksjournaliste Anna Politkovskaja doodgeschoten en drie jaar later werd haar collega Anastasia Baboerova op straat vermoord. Ook politieke tegenstanders werden uit de weg geruimd zoals het liberale parlementslid Sergej Joesjenkov in 2003, Boris Nemtsov in 2015, Denis Voronenkov in 2017 en Aleksej Navalny in 2024, waarbij het spoor naar de dader(s) vaak naar het Kremlin leidt. Sinds 2022 kwamen nogal wat zakenmannen om het leven door een val uit een raam, door een ‘ongeluk’ of door zelfdoding. Puur fascisme.
Sinds de oorlog van Rusland tegen Oekraïne nam de repressie vanuit de overheid tegen de bestuurders en journalisten van Novaya Gazeta verder toe. De onafhankelijke krant ging echter, zij het in beperkte vorm, moedig door. Op de voorpagina van 25 februari 2022 verscheen de krant met de tekst: RUSLAND. BOMBARDEERT. OEKRAÏNE. Daarop volgden inbeslagnames van de drukpers, boetes wegens ‘het in diskrediet brengen’ van de Russische strijdkrachten, en het blokkeren van hun onlineplatforms. In september kwamen de krant en meer dan honderd medewerkers op de lijst van ‘buitenlandse agenten’. In oktober werd hoofdredacteur Sergej Sokolov na een huiszoeking opgepakt en bedreigd. De genadeslag volgde eind oktober toen de overheid het kantoor van de redactie sloot, alsook het platform voor donaties van lezers. Op 30 oktober 2026 kondigde de redactie aan dat Novaya Gazeta op 9 november 2026 (vandaag dus) definitief stopt, onder de veelzeggende kop: “We zijn vermoord”, en verder: “Dit is niet alleen ons eigen verhaal; het is het verhaal van een land en een samenleving die stelselmatig worden verpletterd.”
Daarmee verdwijnt een van de laatste kritische mediastemmen in Rusland. Het Kremlin dicteert, net zoals in de tijd van Stalin, wat er mag getoond en geschreven worden. Daardoor weten de meeste Russen niet welke vreselijke wandaden het Russische leger in Oekraïne begaat. Poetin schendt daarbij flagrant het internationaal recht. Hij zegt open te staan voor vredesgesprekken, maar stelt eisen die neerkomen op de volledige overgave van heel wat Oekraïens grondgebied. Het zijn alleen naïevelingen zoals Tom Sauer, professor internationale politiek aan de Universiteit Antwerpen, en Ludo De Brabander, woordvoerder van de vzw Vrede, die geloven dat een eerlijk vredesakkoord met het Kremlin binnen handbereik ligt als Oekraïne maar toegeeft. Een standpunt dat intussen ook door Trump wordt ingenomen. En gisteren heeft ook Tom Van Grieken zich bij hun visie gevoegd toen hij in het VTM-nieuws van zondag 8 november pleitte voor het volledig stopzetten van financiële steun aan Oekraïne om zo vrede te bekomen. Dus toegeven en dat zou dan de Russische honger stillen. Moest Poetin hen een papiertje geven waarop hij belooft de oorlog onmiddellijk te stoppen, dan zouden ze ermee zwaaien zoals Neville Chamberlain na zijn akkoord met Hitler op 30 september 1938, met de woorden: “Peace for our time”. Uiteraard mogen Sauer, De Brabander en Van Grieken hun naïeve appeasement-ideeën hier verkondigen, dat is hun volste recht in onze liberale democratie. In Rusland kan dat niet: daar is de laatste grote vrije krant vermoord.
Dirk Verhofstadt
De auteur is moraalfilosoof, kernlid van Liberales en auteur van ‘Dagboek 1933. Het gevaar van extreemrechts’
