Hoe Trump de democratie nieuw leven inblaast - Jan-Werner Müller
In de Albanese hoofdstad Tirana doen de receptionisten van de hotels hun uiterste best om te benadrukken dat de aanhoudende protesten buiten volkomen vreedzaam zijn. Blijkbaar zijn er behoorlijk wat kamerannuleringen geweest sinds de massale demonstraties in het voorjaar begonnen. Maar als je het hen rechtstreeks vraagt, laten ze misschien stiekem doorschemeren dat ze toeristen die meedoen juist verwelkomen. Regelmatig verzamelen mensen van alle leeftijden zich voor het kantoor van premier Edi Rama om te protesteren tegen corruptie en zijn aftreden te eisen.
De ‘Flamingo-revolutie’, zoals deze wordt genoemd, werd aangewakkerd door wat velen beschouwen als een dubieuze deal tussen de Albanese regering en Jared Kushner, de schoonzoon van de Amerikaanse president Donald Trump. Zo zijn we getuige van een onverwacht wereldwijd effect van het ‘Trumpisme’: een regering die in zee gaat met de meest corrupte regering in de Amerikaanse geschiedenis, loopt het risico zich bloot te stellen aan binnenlandse tegenstanders.
Er kan in een jaar veel veranderen. Bedenk dat commentatoren over de hele wereld in 2025 terecht de moedwillige ontmanteling van het Amerikaanse Bureau voor Internationale Ontwikkeling (USAID) aan de kaak stelden en hun bezorgdheid uitten over wat een tweede presidentschap van Trump zou betekenen voor de democratie en de mensenrechten wereldwijd. De boodschap voor autocraten bijna overal ter wereld was dat ze geen tegenstand zouden ondervinden. Gezien Trumps bekende zwak voor sterke leiders zouden ze misschien zelfs worden toegejuicht.
En zo gaf de Servische president Aleksandar Vučić opdracht tot politie-invallen bij diverse door USAID gesteunde ngo’s, waarbij hij dergelijke brutale aanvallen op het maatschappelijk middenveld vrolijk rechtvaardigde door te verwijzen naar Elon Musks bestempeling van het agentschap als een criminele organisatie. Volgens sommige schattingen zal de ontmanteling van USAID door Musk leiden tot miljoenen doden; maar de autocraten van de wereld beschouwden de beëindiging ervan als een puur positieve ontwikkeling.
Misschien hadden de leden van Autocracy, Inc. zich moeten realiseren dat het ontvangen van steun van Trump voor hun snode activiteiten een gemengde zegen zou blijken te zijn. De politieke logica waarover zoveel waarnemers in 2025 hun beklag deden, zou immers kunnen omslaan, waarbij banden met het regime van Trump als bewijs van je eigen corruptie zouden worden gezien.
En zo is het ook gegaan. Niet alleen is Trump in grote delen van de wereld uiterst impopulair, maar degenen die zich verzetten tegen zittende, met Trump gelieerde regeringen kunnen veel gemakkelijker argumenten aanvoeren over corruptie. Immers, zelfs degenen die niet bijzonder goed op de hoogte zijn van de fijne details van de Amerikaanse politiek, zullen wel gehoord hebben over schandalen zoals het feit dat Qatar Trump een vliegend omkopingspaleis schonk.
De publieke verontwaardiging over de Trumpiaanse corruptie lijkt de situatie in Albanië goed te beschrijven. Volgens hun eigen verhaal ontdekten Kushner en Ivanka Trump een prachtig eiland voor de Albanese kust (Sazan was nauwelijks onontdekt, aangezien het al lange tijd dienst deed als Albanese militaire basis). Bovendien stuitten ze op dit juweeltje en zijn prachtige kustlijnen tijdens een vakantie op het superjacht van hun miljardairvriend Nathaniel Rothschild, waar niemand minder dan Rama zich bij hen voegde.
Kort daarna begonnen Kushner en Ivanka Trump de mogelijkheid te verkennen om een officieel aangewezen natuurreservaat voor flamingo’s om te vormen tot een luxe resort, en toen lokale demonstranten het plan aanvochten, werden ze ruw weggejaagd door particuliere beveiligingsknokploegen. Maar dit werd op video vastgelegd, en de protesten verspreidden zich al snel vanuit het zuiden van het land naar Tirana. Nu vinden er elke avond massale demonstraties plaats, waarbij flamingo’s in alle soorten en maten prominent aanwezig zijn – van kartonnen figuren tot grote roze opblaasfiguren.
Interessant genoeg wapperen tussen de vele Albanese vlaggen die de demonstranten vasthouden ook de Amerikaanse Stars and Stripes. In dit van oudsher pro-Amerikaanse land willen de burgers duidelijk aangeven dat hun boodschap niet anti-Amerikaans is, maar gericht tegen corruptie. Waar zij zich tegen verzetten, is het totale gebrek aan transparantie.
Trump is de perfecte katalysator voor een dergelijke beweging, omdat hij nog schaamtelozer corrupt is dan de meeste autoritaire leiders van vandaag. Hij neemt opschepperig royale geschenken aan – van diamanten tot betalingen in cryptovaluta – en lijkt vervolgens “toevallig“ als gevolg daarvan invoerheffingen op te heffen of gratie te verlenen. Het bewijs van ongebreidelde handel met voorkennis en koersmanipulatie was al overweldigend nog voordat Trumps sociale-mediaplatform expliciet vroege toegang begon te verkopen tot de marktbeïnvloedende verklaringen van de president.
De officiële boodschap van het Witte Huis onder Trump aan de rest van de wereld kon niet duidelijker zijn. In 2025 werd de handhaving van de Foreign Corrupt Practices Act, een belangrijk wapen tegen omkoping buiten de grenzen van de VS, ‘opgeschort’. Vervolgens heeft het deze zomer de Corporate Transparency Act uitgehold – ooit door Trumps minister van Buitenlandse Zaken, Marco Rubio, geprezen als de belangrijkste wet tegen corruptie en witwassen in decennia – waardoor het voor binnenlandse en buitenlandse criminelen gemakkelijker werd zich te verschuilen achter brievenbusbedrijven.
Gezien deze signalen is het dan ook nauwelijks verrassend dat degenen die opvallende zaken doen met Trumps ontluikende maffiastaat, uiteindelijk verdacht overkomen. Hoewel Trumps gepraat over ‘nepnieuws’ autocraten overal ter wereld heeft geholpen om aanvallen op de pers te rechtvaardigen, heeft zijn flagrante corruptie ook de aandacht gevestigd op hun eigen zelfverrijking.
In het geval van Albanië uiten de demonstranten kritiek op zowel Rama als de oppositieleider Sali Berisha, een voormalig president en premier. De morele aanklacht van de demonstranten richt zich tegen de gehele politieke klasse van het land, die al lang lippendienst bewijst aan het vooruitzicht van toetreding tot de Europese Unie, terwijl ze die uitkomst juist minder waarschijnlijk maakt door tegemoet te komen aan de Kushners van deze wereld. EU-parlementariërs hebben Rama al gewaarschuwd dat deals die de EU-regelgeving negeren de toetreding in gevaar kunnen brengen.
Rama moppert: “Als het niet Jared Kushner was … zou niemand ook maar iets geven om flamingo’s, om Albanië, om wat dan ook. Het is de algehele haat tegen Trump die al deze kritische aandacht veroorzaakt.” Hij heeft gelijk, maar niet op de manier die hij bedoelde. Nog maar een jaar geleden had bijna niemand kunnen vermoeden dat Trumps terugkeer naar het Witte Huis uiteindelijk een massale pro-democratische beweging en wereldwijde roep om transparantie zou aanwakkeren. Toch hebben de autocraten van deze wereld een nieuwe aartsvijand: hun beste vriend.
Jan-Werner Müller
De auteur is hoogleraar politicologie aan de Princeton University, is de auteur van het binnenkort te verschijnen boek Street, Palace, Square: The Architecture of Democratic Spaces (Penguin Books, 2026).
Copyright: Project Syndicate, 2026 www.project-syndicate.org
