Consumenten of werknemers eerst? - Dani Rodrik
Volgens de meeste economen is een goed functionerende economie er een die een steeds groter aanbod aan steeds betaalbaardere goederen en diensten biedt. Maar wat we nodig hebben, is een economisch beleid dat erkent dat mensen zowel consumenten als werknemers zijn.
Waar dient een economie voor? Sinds Adam Smith geven economen een eenvoudig antwoord op deze vraag: de economie vergroot onze consumptiemogelijkheden. Een goed functionerende economie biedt een steeds groter aanbod aan steeds betaalbaardere goederen en diensten, van voedsel en consumptiegoederen tot huisvesting en transport. Een slecht functionerende economie is er een van schaarste, waar de goederen en diensten die consumenten zoeken ofwel niet beschikbaar zijn ofwel te duur. Deze consumentgerichte visie werd traditioneel nauw verbonden met academische economen en technocraten. Maar tegenwoordig is ze ook wijdverbreid in progressieve kringen.
In de Verenigde Staten heeft de oppositie van de Democratische Partij tegen president Donald Trump zich geconcentreerd rond het thema 'betaalbaarheid' – een duidelijk consumentistisch perspectief. Evenzo stelt de 'overvloed'-agenda, gepopulariseerd door journalisten Ezra Klein en Derek Thompson, prioriteit aan het vergroten van de beschikbaarheid van goederen en diensten, zij het over een breder spectrum dan alleen consumptiegoederen, waaronder huisvesting, transport en hernieuwbare energie.
Maar er bestaat een alternatieve kijk op de economie die een andere kant van de menselijke natuur en behoeften benadrukt. Mensen zijn zowel consumenten als producenten. We ontlenen betekenis, sociale erkenning en levensvoldoening evenzeer aan het werk dat we doen als aan de goederen en diensten die we consumeren – zo niet meer. Onze banen bieden ons een gevoel van gemeenschap, waardigheid en identiteit.
Daarom gaat banenverlies gepaard met een afname van het individuele welzijn die vele malen groter is dan de inkomensdaling als gevolg van werkloosheid. Het is ook de reden waarom een groot deel van onze huidige sociale en politieke polarisatie, en de daarmee samenhangende opkomst van autoritair populisme, terug te voeren is op de littekens op de arbeidsmarkten in achtergebleven regio's, veroorzaakt door de-industrialisatie, bezuinigingen en globalisering. Wanneer fatsoenlijke banen permanent verdwijnen, reiken de gevolgen veel verder dan het directe verlies aan inkomen en consumptie.
Deze visies op de economie – consumptie versus banen – impliceren zeer verschillende beleidskaders en oplossingen. Neem bijvoorbeeld de langdurige zorg, een grote en groeiende sector die in de VS momenteel vele malen meer werknemers telt dan de auto-industrie. Veel van de huidige discussie over deze sector draait om de uitdaging van "een tekort aan werknemers". Dat is een consumentgerichte visie: beleidsanalyse richt zich op de beschikbaarheid van betaalbare zorg voor ouderen. De banengerichte visie formuleert de uitdaging anders: als een uitdaging om goede banen te creëren in de langdurige zorg. Het vooruitzicht op betere banen zou meer werknemers naar de sector trekken en het aanbod vergroten, evenals de kwaliteit van de banen.
Of kijk naar de sector van hernieuwbare energie, zoals zonnepanelen en windturbines. De goedkoopste manier om de inzet van hernieuwbare energiebronnen uit te breiden en de transitie van fossiele brandstoffen te versnellen, is door te vertrouwen op import uit China, de wereldleider in deze sector. Een meer op werkgelegenheid gerichte aanpak pleit daarentegen voor een evenwichtiger benadering die ook zoekt naar mogelijkheden om binnenlandse werkgelegenheid te creëren. Spanje volgt deze strategie en is koploper in Europa op het gebied van zowel grootschalige binnenlandse productie van hernieuwbare energie als de verlaging van de energieprijzen.
Laten we tot slot de woningmarkt bekijken. De productiviteit in de woningbouw is de afgelopen jaren in de VS gestagneerd, deels vanwege veiligheidsvoorschriften en vakbondsregels. Vanuit een consumentistisch perspectief, zoals in de overvloedagenda, zou de focus liggen op het verminderen van de bureaucratie. Veel van de regelgeving die de bouw vertraagt, vermindert echter ook het aantal arbeidsongevallen. Het aantal dodelijke en niet-dodelijke ongevallen in de bouw is in de VS sinds de jaren 70 drastisch gedaald, dankzij de veiligheidsvoorschriften op de werkplek. Hoe wegen we de verbetering van het welzijn van werknemers, die deze regels mogelijk hebben gemaakt, af tegen het verlies aan beschikbare woningen voor de bevolking als geheel? Een focus op goede banen zou ons meer begrip moeten bijbrengen voor regels en voorschriften die een deel van de efficiëntie opofferen als het resultaat beter, veiliger en minder onzeker werk is.
Om de levensstandaard en de persoonlijke waardigheid te verbeteren, moeten beleidsmakers beide perspectieven omarmen. De twee benaderingen bieden vaak tegenstrijdige oplossingen, maar een economische strategie die werknemersvriendelijke productiviteitsverbeteringen bevordert, kan twee vliegen in één klap slaan. In principe verbeteren organisatorische en technologische innovaties die de productiviteit verhogen zowel de arbeidsomstandigheden als de beschikbaarheid van goederen en diensten. Maar in te veel gevallen plukken werknemers slechts een klein deel van de vruchten. Digitale platforms en geautomatiseerde magazijnen hebben de arbeidsproductiviteit aanzienlijk verhoogd, maar het grootste deel van de voordelen is terechtgekomen bij bedrijven zoals Uber en Amazon.
Zoals een nieuw onderzoek van MIT-economen Daron Acemoglu, David Autor en Simon Johnson betoogt, worden bedrijven vaak geconfronteerd met verstoorde prikkels wanneer ze beslissen welke technologieën ze willen adopteren en inzetten. Ze geven wellicht de voorkeur aan hiërarchische, op efficiëntie gerichte systemen die strakke controle over werknemers behouden en de arbeidsdeling intensiveren. Maar AI en andere nieuwe technologieën kunnen ook worden gebruikt om de autonomie van werknemers te vergroten, hen meer verantwoordelijkheden te geven en hen in staat te stellen een breder scala aan complexere taken uit te voeren. In de langdurige zorg kan bijvoorbeeld gedecentraliseerde, teamgebaseerde dienstverlening de kwaliteit van het werk verbeteren en tegelijkertijd de productiviteit verhogen door een lager personeelsverloop en lagere ziekenhuiskosten.
Beleidsmakers hoeven geen harde keuze te maken tussen een economie die consumenten dient en een economie die werknemers dient. Productivistisch beleid dat de stem van werknemers versterkt, maar hen ook in staat stelt om door middel van organisatorische en technologische innovaties vooruitgang te boeken, kan op beide fronten vooruitgang boeken. Maar een dergelijk beleid vereist wel een andere denkwijze, een die het consumentistische perspectief in evenwicht brengt met voldoende aandacht voor het belang van goede banen.
Dani Rodrik
De auteur is hoogleraar Internationale Politieke Economie aan de Harvard Kennedy School en auteur van Shared Prosperity in a Fractured World: A New Economics for the Middle Class, the Global Poor, and Our Climate (Princeton University Press, 2025). © Project Syndicate (https://www.project-syndicate.org/)
