Ruis – Daniel Kahneman, Olivier Sibony, Cass Sunstein
De auteurs identificeren en benoemen een bijzonder 'verborgen' sociaal fenomeen dat aanwezig is bij besluitvorming: ruis. De term wordt al gebruikt in de communicatie om misverstanden aan te duiden die ontstaan wanneer de spraak van de spreker onduidelijk, dubbelzinnig of vaag is, en/of de luisteraar weinig aandacht besteedt of al vooroordelen heeft over wat er is gehoord.
Simpel gezegd verwijst ruis naar verschillen in voorspellingen of beslissingen, genomen door verschillende mensen of zelfs herhaaldelijk door dezelfde persoon in situaties waarin meer uniformiteit verwacht of gewenst zou zijn. In tegenstelling tot vooringenomenheid, die verwijst naar beslissingen die allemaal dezelfde (onjuiste) richting opgaan, duidt ruis op verspreide beslissingen, zelfs wanneer er geen objectief, vooraf bepaald referentiepunt is om te nemen.
De auteurs illustreren dit met: variaties in verzekeringspremies afhankelijk van de verzekeraar die dezelfde zaak analyseert, verschillen in de ernst van straffen (of zelfs vrijspraken) voor hetzelfde misdrijf, het aannemen van personeel, beslissingen van dossierbeheerders over immigratie of kinderopvang, diagnoses van ziekten, beoordelingen van schoolwerkstukken door docenten, enzovoort.
Zoals bij veel sociale verschijnselen wordt ruis nauwelijks waargenomen door individuen die zich in brede besluitvormingsprocessen bevinden, maar wel vanuit een kil perspectief van statistieken. Daarom zijn op statistieken gebaseerde beslissingen of voorspellingen vaak contra-intuïtief en soms zelfs verontrustend voor mensen die ze weigeren te accepteren en krampachtig vasthouden aan hun (kortzichtige) overtuigingen.
De auteurs gaan in op de veelgehoorde veel gehoorde kritiek dat beslissingen gebaseerd op statistieken en gemiddelden vaak als oneerlijk worden ervaren — een kosten-batenanalyse laat meestal zien dat de baten de kosten ruimschoots overtreffen (ja, vrijwel utilitaristisch, moet ik toegeven).
De auteurs stellen dat algoritmische beslissingen altijd superieur zijn aan menselijke beslissingen, omdat ze ruis elimineren. Ze zijn zich echter ook bewust van recente discussies over algoritmische vooroordelen, die soms schandalige fouten veroorzaken, zoals discriminatie. Volgens de auteurs is het slechts een kwestie van alert zijn op deze fouten en de algoritmes dienovereenkomstig aanpassen, waardoor menselijke tussenkomst noodzakelijk blijft.
Er zijn ook interessante methoden voorgesteld om ruis te elimineren en tot nauwkeurigere beslissingen te komen (beslissingshygiëne), zoals (i) het gebruik van externe waarnemers om vooroordelen te identificeren, (ii) meerdere beoordelaars die dezelfde zaak beoordelen, waarna één beoordelaar het gemiddelde neemt en uiteindelijk een beslissing neemt, en (iii) het opsplitsen van complexe beslissingen (waarbij mensen vaak overhaast algemene conclusies trekken over het onderwerp van de beoordeling) in kleinere – en strikte – thematische beslissingsgebieden.
Ruis is een van die concepten die eenvoudig te begrijpen lijken zodra het is uitgelegd. Natuurlijk vereist zo'n inzicht het harde werk en de alertheid van een aantal verstandige mensen om het überhaupt te identificeren en te systematiseren! Toch lijken de 400 pagina’s van dit boek wel erg veel en kun je je af en toe vervelen. Maar als je het fenomeen in de juiste context en perspectief plaatst, wordt duidelijk dat het een complexe materie is.
Recensie door Marcel Santos
Daniel Kahneman, Olivier Sibony, Cass Sunstein, Ruis, Nieuw Amsterdam, 2024
Deze recensie verscheen eerst op Goodreads en publiceren we met toestemming van de auteur.
