Lula heeft de Donroe-doctrine tenietgedaan – Jeremy Adelman
De overwinning van Luiz Inácio Lula da Silva bij de Braziliaanse presidentsverkiezingen is een klap voor het plan van Donald Trump voor het westelijk halfrond. De Amerikaanse president hoopte de krachten te bundelen met vazalstaten in het zuiden die zijn zakelijke aanpak en ‘mano dura’ (ijzeren vuist)-houding navolgen, terwijl hij liberale partners verder in de steek zou laten. Dat plan, dat tot aan de verkiezingen van 25 oktober 2026 nog binnen handbereik lag, ligt nu in duigen.
Zich losmaken van de wereld en zich terugtrekken in een schijnbaar beheersbaar bolwerk op het westelijk halfrond is al sinds het begin van de 19e eeuw een Amerikaanse droom. Het werd vastgelegd in de Monroe-doctrine, die in 1823 door president James Monroe werd afgekondigd om Europeanen te waarschuwen zich niet in de Amerikaanse zaken te mengen, en vervolgens in de jaren 1890 nieuw leven werd ingeblazen, tijdens de Amerikaanse oorlog tegen Spanje. Het inter-Amerikaanse project raakte daarna op de achtergrond, totdat Trump probeerde het opnieuw nieuw leven in te blazen.
Als Brazilië van links naar rechts was opgeschoven, zou de verkiezing de kroon hebben gezet op een annus mirabilis voor Trump in de regio (in tegenstelling tot zijn debacles elders). De ontvoering van de Venezolaanse president Nicolás Maduro aan het begin van het jaar leverde Trump een volgzame vazalstaat op, na de verkiezingen in Chili die de macht in handen gaven van de extreemrechtse kandidaat José Antonio Kast, wiens vader een nazi-luitenant in de Wehrmacht was. Vervolgens verloor links in Colombia van de door Trump gesteunde rechtse kandidaat, Abelardo de la Espriella.
In de nasleep van deze overwinningen zijn doorgewinterde bondgenoten van Trump, zoals Nayib Bukele uit El Salvador en Javier Milei uit Argentinië, niet langer geïsoleerde buitenbeentjes. Een overwinning voor de extreemrechtse Flávio Bolsonaro in Brazilië zou hebben betekend dat de bondgenoten van Trump ten zuiden van Mexico bijna alles hadden gewonnen.
In november 2025 riep de Nationale Veiligheidsstrategie van de regering-Trump op tot een verschuiving naar het westelijk halfrond. In het kader van Operatie Absolute Resolve namen Amerikaanse troepen vervolgens Maduro gevangen en gaven ze zijn opvolger in Caracas toestemming om nieuwe concessies voor 100 jaar te verlenen aan een Amerikaans bedrijf voor 17 olievelden met 65 miljard vaten aan bewezen reserves.
In maart zette het Witte Huis de focus op hemisferische samenwerking nog verder door met de Americas Counter Cartel Coalition. Onder de eufemistische naam “Shield of the Americas” streefde de regering naar een hemisferische alliantie om de drugshandel en de georganiseerde misdaad tegen te gaan. Na een geënsceneerd evenement op het hoofdkwartier van het Amerikaanse Southern Command in Doral, Florida, volgden twaalf Latijns-Amerikaanse leiders Trump naar zijn golfclub om dit te vieren. Amerikaanse functionarissen prezen de samenwerking om kartels, opstandelingen en buitenlandse „inmenging in het westelijk halfrond“ aan te pakken, met name door China. In zijn slotwoord bracht Trump de veiligheid op het westelijk halfrond in verband met zijn aanvallen op Iran.
Het ‘Shield’ was meer dan een veiligheidspact. Onderhandelaars in Doral kwamen achter gesloten deuren tevoorschijn met overeenkomsten over Venezolaans goud en olie en contracten voor delfstoffen uit Chili, allemaal gunstig voor Amerikaanse bedrijven. Het commerciële doel werd eind september officieel, toen de ondertekenaars van ‘The Shield’ ‘economische samenwerking’ aan de missie toevoegden, waaronder ‘investeringsscreening’, beveiliging van de ‘minerale toeleveringsketen’ en ‘regelgeving voor betrouwbare leveranciers van digitale infrastructuur’.
Maar zelfs vóór de spannende overwinning van Lula had Trumps hemisferische coalitie de kracht van de regionale alliantie al overschat. De oorspronkelijke leider van het ‘Shield of the Americas’, Kristi Noem, werd twee dagen voordat het ‘Shield’ werd onthuld in ongenade ontslagen als minister van Binnenlandse Veiligheid van de VS. Haar degradatie tot ‘speciale gezant’ liep in september af, en het ministerie van Buitenlandse Zaken heeft niet de moeite genomen om een opvolger aan te wijzen.
Ondertussen hebben de Amerikaanse ambassadeurs in Buenos Aires en Santiago voor regionale onenigheid gezorgd. Brandon Judd, een carrièreagent bij de Amerikaanse grensbewaking die nu Trumps gezant in Chili is, trok publiekelijk de soevereiniteit van zijn gastland over de Straat van Magellaan in twijfel en koppelde steun voor het ‘Shield’ aan de bereidheid van Chili om met de VS samen te werken. En dan is er nog de smerige, openlijk corrupte strijd binnen het Witte Huis om de Venezolaanse buit.
Maar de grootste zwakte van het ‘Shield’ is van economische aard. Ondanks alle hartelijkheid onder rechtse politici zijn het noorden en het zuiden van het halfrond economisch uit elkaar gedreven. De retoriek over inter-Amerikaanse veiligheid verhult de bredere realiteit: sinds 2000 is China, en niet de VS, de favoriete exportmarkt van Latijns-Amerika geworden. China koopt nu ongeveer 28% van de Latijns-Amerikaanse export, waarmee het het aandeel van de VS van 16% – dat aanzienlijk is gekrompen – ruimschoots overtreft.
De drijvende kracht achter deze nieuwe handelsas zijn de metalen, mineralen en energieproducten van Latijns-Amerika. De lithiumdriehoek, die zich uitstrekt over Argentinië, Bolivia en Chili, exporteert 77% van zijn productie naar China. Bedrijven als Tsingshan (’s werelds grootste producent van roestvrij staal en nikkel) hebben hun regionale hoofdkantoor in het noorden van Argentinië en hebben enorme investeringen gedaan in elektrochemische producten, industriële kunststoffen (voor de bouw van gigantische opslagfaciliteiten voor chemicaliën) en andere voorzieningen ter ondersteuning van de economie na het tijdperk van de fossiele brandstoffen.
Zuid-Amerika is ook van cruciaal belang voor de ruimtevaartambities van China. Om geostationaire zonne-energiecentrales in een baan om de aarde mogelijk te maken, investeert China in honderden telescopen om een enorm observatiepark aan te leggen in dezelfde droge gebieden waar waardevolle mineralen te vinden zijn. Terwijl Trump zich overgeeft aan visioenen van slagschepen van de “Trump-klasse” die door de Straat van Magellaan varen, bouwen de China Aerospace Science and Technology Corporation en delen van het Volksbevrijdingsleger faciliteiten in Patagonië om een uitgestrekte vloot van satellieten en energiecentrales in de verre ruimte te beheren.
Het ‘Schild van Amerika’ is nooit ingegaan op wat de regio werkelijk nodig heeft. De belangrijkste taak van de extreemrechtse leiders is om hun landen uit het productiviteitsdal te halen. In het eerste kwart van de 21e eeuw groeide de arbeidsproductiviteit met minder dan 0,9% per jaar, waardoor ze gestaag achterbleef bij het OESO-gemiddelde. Het resultaat is een vicieuze cirkel van geringe innovatie, een groeiende informele sector en een vergrijzende bevolking – precies de uitdagingen op de lange termijn die populisten vaak over het hoofd zien.
Ten slotte zijn de schuldenniveaus in Latijns-Amerika enorm gestegen. De extreme afhankelijkheid van inkomsten uit grondstoffen ging gepaard met royale kredietopname. Ongeveer 3,5% van het regionale bbp wordt besteed aan de aflossing van de overheidsschuld, een duizelingwekkend bedrag dat wordt onttrokken aan investeringen in publieke goederen of sociale voorzieningen. Nu de rentetarieven stijgen, zullen ook de aflossingen op de schuld stijgen, waardoor de schatkisten gedwongen worden bezuinigingen door te voeren.
Er stond niets in het ‘Shield’ om de Latijns-Amerikaanse partners uit deze spagaat te helpen. Lula heeft zeker een zware taak voor de boeg, aangezien hij met dezelfde fundamentele uitdaging wordt geconfronteerd. Maar nu Trumps grootse plan voor Amerika in duigen is gevallen, zal die taak wellicht iets gemakkelijker zijn.
Jeremy Adelman
De auteur is directeur van het Global History Lab aan de Universiteit van Cambridge en auteur van onder meer The Capitalist Era: The Making – and Unmaking – of the Global Mind (Princeton University Press, 2026)
Copyright: Project Syndicate, 2026 www.project-syndicate.org
