Oligarchische wereldorde – David Lingelbach and Valentina Rodríguez Guerra

Voor de meeste mensen roept het woord ‘oligarch’ beelden op van Russische elites die na de val van de Sovjet-Unie enorme fortuinen hebben vergaard, of, meer recentelijk, van de techmiljardairs die de eerste rij bezetten tijdens de tweede inauguratie van de Amerikaanse president Donald Trump. Maar oligarchen zijn wereldwijd, systemisch en raken steeds dieper verankerd. Ze vormen een kenmerkend aspect van de opkomende wereldorde.

Wij definiëren oligarchen als actoren die aanzienlijke rijkdom en daarmee gepaard gaande macht vergaren en samenvoegen (een criterium dat, in tegenstelling tot dat van Aristoteles, niet vereist dat de rijken als klasse aan de macht zijn). Tegenwoordig beginnen sommige oligarchen, zoals Trump, met rijkdom, die ze gebruiken om macht (en nog meer rijkdom) te verwerven. Anderen gebruiken macht om immense rijkdom te vergaren, zoals de Russische president Vladimir Poetin de afgelopen kwart eeuw heeft gedaan. Weer anderen, zoals de Saoedische kroonprins Mohammed bin Salman (MBS) en de Marokkaanse koning Mohammed VI, beschikken vanaf het begin over beide.

Je hoeft geen miljardair te zijn om een oligarch te zijn. Wij zijn van mening dat een nettovermogen van 20 miljoen dollar, in combinatie met bewijs van de versmelting van rijkdom en macht, voldoende financiële onafhankelijkheid biedt voor een actor om macht op te bouwen en uit te oefenen zonder voor de middelen daarvoor op anderen te hoeven vertrouwen. Door deze vermogensdrempel toe te passen in combinatie met ons criterium van vermogen-machtversmelting, schatten we dat 59 staatshoofden of regeringsleiders vandaag de dag oligarchen zijn. Onder hen bevinden zich leiders van acht van de twintig grootste economieën ter wereld (op basis van koopkrachtpariteit, volgens schattingen van het Internationaal Monetair Fonds voor 2026).

Naast Trump, Poetin en MBS behoren tot deze oligarchen de Chinese president Xi Jinping, de Indonesische president Prabowo Subianto, de Turkse president Recep Tayyip Erdoğan en de Nigeriaanse president Bola Ahmed Tinubu. Samen vertegenwoordigen de landen met ten minste één oligarchische leider ongeveer 54% van het wereldwijde, voor koopkrachtpariteit gecorrigeerde bbp. Dergelijke leiders zijn in elke regio te vinden, met de grootste concentraties in het Midden-Oosten en Noord-Afrika, en Sub-Sahara-Afrika, gevolgd door Oost-Azië en de Stille Oceaan, en Europa en Centraal-Azië. Deze leiders combineren rijkdom en macht; ze beschikken niet alleen over aanzienlijke rijkdom of aanzienlijke macht.

Ongeveer een vijfde van deze 59 oligarchische leiders begon met rijkdom; twee vijfde begon met macht; en de rest vergaarde beide tegelijk. Slechts weinigen – slechts 7% – zijn selfmade; de overige 93% erfde hun rijkdom of verwierf deze via politieke en andere connecties. Zo stelden de connecties van de Zuid-Afrikaanse president Cyril Ramaphosa bij het Afrikaans Nationaal Congres hem rechtstreeks in staat om privévermogen op te bouwen. De Tsjechische premier Andrej Babiš daarentegen bouwde zijn eigen fortuin op door een van de toonaangevende conglomeraten van zijn land over te nemen en uit te bouwen, waarna hij dit gebruikte om politieke macht te verwerven.

Maar oligarchen hoeven geen topfuncties in de regering te bekleden om invloed uit te oefenen. Terwijl staatshoofden en regeringsleiders één vorm van macht belichamen – beslissingsbevoegdheid – kunnen oligarchen ook twee andere soorten macht uitoefenen: het bepalen van de agenda en het sturen van de publieke opinie. Deze zijn minder zichtbaar en moeilijker te meten, maar net zo belangrijk om de opkomende oligarchische wereldorde te begrijpen.

Tot de gevestigde Amerikaanse oligarchen behoren Charles Koch, wiens fortuin al jarenlang de Republikeinse Partij ondersteunt, en Rupert Murdoch, die zijn media-imperium heeft ingezet om de publieke opinie in de Verenigde Staten en daarbuiten te beïnvloeden. Onder de regering-Trump hebben techmiljardairs – zoals Sam Altman van OpenAI, Elon Musk van Tesla en SpaceX, en Larry Page van Google – echter alle aandacht gestolen, aangezien hun toenemende politieke betrokkenheid samenviel met lucratieve overheidscontracten, deregulering en andere voordelen.

Dergelijke agenda-bepalende activiteiten gaan gepaard met een diepere en ingrijpendere macht. Deze tech-oligarchen beheersen of beïnvloeden technologieën – van ChatGPT tot Musks X tot Google Search – die de manier waarop mensen denken en handelen bepalen. Wij zijn van mening dat de impact van deze activiteiten vergelijkbaar is met, en in sommige gevallen zelfs groter is dan (of zal worden dan) de beslissingsbevoegdheid van staatshoofden en regeringsleiders. Miljarden mensen maken nu dagelijks gebruik van zoekmachines en sociale media, terwijl honderden miljoenen in toenemende mate vertrouwen op AI om informatie te vinden, te interpreteren en te genereren. Het vermogen om invloed uit te oefenen op wat mensen zien, weten en uiteindelijk geloven, is een buitengewone vorm van macht.

Toch beseffen maar weinigen de ware omvang van de dreiging, deels omdat oligarchen een zeer diverse groep kunnen vormen. Ze kunnen zowel in democratieën als in autocratieën voorkomen. Een oligarch is een kenmerk van een actor, niet noodzakelijkerwijs van het politieke regime waarin die actor opereert of de ideologie die hij of zij aanhangt.Ze kunnen politieke standpunten van links of rechts aanhangen en socialisme, kapitalisme of iets anders bevorderen. Dit blijkt uit de lange lijst van oligarchische leiders, waaronder communistische staatssocialisten (Xi), revolutionaire linkse figuren (Daniel Ortega en Rosario Murillo uit Nicaragua), centristische populisten (Babiš), conservatieve nationalisten (Erdoğan), religieuze conservatieven (de Iraanse Opperste Leider Mojtaba Khamenei) en extreemrechtse figuren (Trump).

Uiteindelijk gaat het niet om ideologische categorieën, maar om het feit dat rijkdom en macht samensmelten en elkaar versterken, in plaats van institutioneel gescheiden te blijven. (Een autocraat is alleen een oligarch als aanzienlijke rijkdom versmolten is met zijn macht, net zoals een miljardair dat alleen is wanneer zijn geld versmolten is met macht.) Of iemand als oligarch wordt aangemerkt, hangt af van de versmelting van rijkdom en macht; het beleid, de doelstellingen en de begunstigden van die versmelting zijn afzonderlijke empirische vragen. Dit betekent dat de opkomende oligarchische wereldorde niet door een bepaalde ideologie zal worden bepaald; integendeel, zij zal waarschijnlijk ideologisch divers zijn. Zij zal dus de categorieën overschrijden die gewoonlijk worden gebruikt om de wereldpolitiek te begrijpen.

Een ander belangrijk kenmerk van de opkomende wereldorde is dat verschillende soorten oligarchen steeds dominanter zullen worden. Staatshoofden en regeringsleiders zullen belangrijk blijven, gezien hun dwangmiddelen, maar tech-oligarchen zullen nieuwe vormen van macht uitoefenen om het denken te beïnvloeden en de agenda te bepalen, waarover staten geen controle hebben. De snel groeiende rijkdom en invloed van Musk tijdens het tweede presidentschap van Trump is waarschijnlijk geen uitzondering, maar een voorbode van een toekomstige trend.

Ten slotte zal deze oligarchische wereldorde waarschijnlijk onstabieler en meer transactioneel zijn dan de orde die zij verdringt. Oligarchen gedijen door de spelregels te manipuleren, te omzeilen en zich eigen te maken. Zij beschouwen institutionele grenzen als onderhandelbaar en afspraken als heronderhandelbaar. Ze houden hun opties talrijk en open, en zien onzekerheid als een kans. Trumps grillige manier van onderhandelen illustreert deze mentaliteit, hoewel hij in deze zin nauwelijks een pionier is. Poetin heeft deze aanpak sinds 2014 steeds verder aangescherpt.

De vraag is niet langer of oligarchen de wereld zullen regeren. Dat doen ze al, en dit zal waarschijnlijk nog decennia lang zo blijven. Waar we ons nu mee moeten bezighouden, is wat voor soort wereld ze aan het creëren zijn.

David Lingelbach & 

David Lingelbach is hoogleraar aan de Universiteit van Baltimore en medeoprichter van The Center for the Study of Oligarchs. Voor de meeste mensen roept het woord ‘oligarch’ beelden op van Russische elites die na de val van de Sovjet-Unie enorme fortuinen hebben vergaard, of, meer recentelijk, van de techmiljardairs die de eerste rij bezetten tijdens de tweede inauguratie van de Amerikaanse president Donald Trump. Maar oligarchen zijn wereldwijd, systemisch en raken steeds dieper verankerd. Ze vormen een kenmerkend aspect van de opkomende wereldorde.

Wij definiëren oligarchen als actoren die aanzienlijke rijkdom en daarmee gepaard gaande macht vergaren en samenvoegen (een criterium dat, in tegenstelling tot dat van Aristoteles, niet vereist dat de rijken als klasse aan de macht zijn). Tegenwoordig beginnen sommige oligarchen, zoals Trump, met rijkdom, die ze gebruiken om macht (en nog meer rijkdom) te verwerven. Anderen gebruiken macht om immense rijkdom te vergaren, zoals de Russische president Vladimir Poetin de afgelopen kwart eeuw heeft gedaan. Weer anderen, zoals de Saoedische kroonprins Mohammed bin Salman (MBS) en de Marokkaanse koning Mohammed VI, beschikken vanaf het begin over beide.

Je hoeft geen miljardair te zijn om een oligarch te zijn. Wij zijn van mening dat een nettovermogen van 20 miljoen dollar, in combinatie met bewijs van de versmelting van rijkdom en macht, voldoende financiële onafhankelijkheid biedt voor een actor om macht op te bouwen en uit te oefenen zonder voor de middelen daarvoor op anderen te hoeven vertrouwen. Door deze vermogensdrempel toe te passen in combinatie met ons criterium van vermogen-machtversmelting, schatten we dat 59 staatshoofden of regeringsleiders vandaag de dag oligarchen zijn. Onder hen bevinden zich leiders van acht van de twintig grootste economieën ter wereld (op basis van koopkrachtpariteit, volgens schattingen van het Internationaal Monetair Fonds voor 2026).

Naast Trump, Poetin en MBS behoren tot deze oligarchen de Chinese president Xi Jinping, de Indonesische president Prabowo Subianto, de Turkse president Recep Tayyip Erdoğan en de Nigeriaanse president Bola Ahmed Tinubu. Samen vertegenwoordigen de landen met ten minste één oligarchische leider ongeveer 54% van het wereldwijde, voor koopkrachtpariteit gecorrigeerde bbp. Dergelijke leiders zijn in elke regio te vinden, met de grootste concentraties in het Midden-Oosten en Noord-Afrika, en Sub-Sahara-Afrika, gevolgd door Oost-Azië en de Stille Oceaan, en Europa en Centraal-Azië. Deze leiders combineren rijkdom en macht; ze beschikken niet alleen over aanzienlijke rijkdom of aanzienlijke macht.

Ongeveer een vijfde van deze 59 oligarchische leiders begon met rijkdom; twee vijfde begon met macht; en de rest vergaarde beide tegelijk. Slechts weinigen – slechts 7% – zijn selfmade; de overige 93% erfde hun rijkdom of verwierf deze via politieke en andere connecties. Zo stelden de connecties van de Zuid-Afrikaanse president Cyril Ramaphosa bij het Afrikaans Nationaal Congres hem rechtstreeks in staat om privévermogen op te bouwen. De Tsjechische premier Andrej Babiš daarentegen bouwde zijn eigen fortuin op door een van de toonaangevende conglomeraten van zijn land over te nemen en uit te bouwen, waarna hij dit gebruikte om politieke macht te verwerven.

Maar oligarchen hoeven geen topfuncties in de regering te bekleden om invloed uit te oefenen. Terwijl staatshoofden en regeringsleiders één vorm van macht belichamen – beslissingsbevoegdheid – kunnen oligarchen ook twee andere soorten macht uitoefenen: het bepalen van de agenda en het sturen van de publieke opinie. Deze zijn minder zichtbaar en moeilijker te meten, maar net zo belangrijk om de opkomende oligarchische wereldorde te begrijpen.

Tot de gevestigde Amerikaanse oligarchen behoren Charles Koch, wiens fortuin al jarenlang de Republikeinse Partij ondersteunt, en Rupert Murdoch, die zijn media-imperium heeft ingezet om de publieke opinie in de Verenigde Staten en daarbuiten te beïnvloeden. Onder de regering-Trump hebben techmiljardairs – zoals Sam Altman van OpenAI, Elon Musk van Tesla en SpaceX, en Larry Page van Google – echter alle aandacht gestolen, aangezien hun toenemende politieke betrokkenheid samenviel met lucratieve overheidscontracten, deregulering en andere voordelen.

Dergelijke agenda-bepalende activiteiten gaan gepaard met een diepere en ingrijpendere macht. Deze tech-oligarchen beheersen of beïnvloeden technologieën – van ChatGPT tot Musks X tot Google Search – die de manier waarop mensen denken en handelen bepalen. Wij zijn van mening dat de impact van deze activiteiten vergelijkbaar is met, en in sommige gevallen zelfs groter is dan (of zal worden dan) de beslissingsbevoegdheid van staatshoofden en regeringsleiders. Miljarden mensen maken nu dagelijks gebruik van zoekmachines en sociale media, terwijl honderden miljoenen in toenemende mate vertrouwen op AI om informatie te vinden, te interpreteren en te genereren. Het vermogen om invloed uit te oefenen op wat mensen zien, weten en uiteindelijk geloven, is een buitengewone vorm van macht.

Toch beseffen maar weinigen de ware omvang van de dreiging, deels omdat oligarchen een zeer diverse groep kunnen vormen. Ze kunnen zowel in democratieën als in autocratieën voorkomen. Een oligarch is een kenmerk van een actor, niet noodzakelijkerwijs van het politieke regime waarin die actor opereert of de ideologie die hij of zij aanhangt.Ze kunnen politieke standpunten van links of rechts aanhangen en socialisme, kapitalisme of iets anders bevorderen. Dit blijkt uit de lange lijst van oligarchische leiders, waaronder communistische staatssocialisten (Xi), revolutionaire linkse figuren (Daniel Ortega en Rosario Murillo uit Nicaragua), centristische populisten (Babiš), conservatieve nationalisten (Erdoğan), religieuze conservatieven (de Iraanse Opperste Leider Mojtaba Khamenei) en extreemrechtse figuren (Trump).

Uiteindelijk gaat het niet om ideologische categorieën, maar om het feit dat rijkdom en macht samensmelten en elkaar versterken, in plaats van institutioneel gescheiden te blijven. (Een autocraat is alleen een oligarch als aanzienlijke rijkdom versmolten is met zijn macht, net zoals een miljardair dat alleen is wanneer zijn geld versmolten is met macht.) Of iemand als oligarch wordt aangemerkt, hangt af van de versmelting van rijkdom en macht; het beleid, de doelstellingen en de begunstigden van die versmelting zijn afzonderlijke empirische vragen. Dit betekent dat de opkomende oligarchische wereldorde niet door een bepaalde ideologie zal worden bepaald; integendeel, zij zal waarschijnlijk ideologisch divers zijn. Zij zal dus de categorieën overschrijden die gewoonlijk worden gebruikt om de wereldpolitiek te begrijpen.

Een ander belangrijk kenmerk van de opkomende wereldorde is dat verschillende soorten oligarchen steeds dominanter zullen worden. Staatshoofden en regeringsleiders zullen belangrijk blijven, gezien hun dwangmiddelen, maar tech-oligarchen zullen nieuwe vormen van macht uitoefenen om het denken te beïnvloeden en de agenda te bepalen, waarover staten geen controle hebben. De snel groeiende rijkdom en invloed van Musk tijdens het tweede presidentschap van Trump is waarschijnlijk geen uitzondering, maar een voorbode van een toekomstige trend.

Ten slotte zal deze oligarchische wereldorde waarschijnlijk onstabieler en meer transactioneel zijn dan de orde die zij verdringt. Oligarchen gedijen door de spelregels te manipuleren, te omzeilen en zich eigen te maken. Zij beschouwen institutionele grenzen als onderhandelbaar en afspraken als heronderhandelbaar. Ze houden hun opties talrijk en open, en zien onzekerheid als een kans. Trumps grillige manier van onderhandelen illustreert deze mentaliteit, hoewel hij in deze zin nauwelijks een pionier is. Poetin heeft deze aanpak sinds 2014 steeds verder aangescherpt.

De vraag is niet langer of oligarchen de wereld zullen regeren. Dat doen ze al, en dit zal waarschijnlijk nog decennia lang zo blijven. Waar we ons nu mee moeten bezighouden, is wat voor soort wereld ze aan het creëren zijn.

David Lingelbach & Valentina Rodríguez Guerra

David Lingelbach is hoogleraar aan de Universiteit van Baltimore en medeoprichter van The Center for the Study of Oligarchs. Valentina Rodríguez Guerra is medeoprichtster van The Center for the Study of Oligarchs. Zij zijn de auteurs van: The Oligarchs’ Grip: Fusing Wealth and Power (De Gruyter Brill, 2024), Games Without Thrones: 8 Leadership Lessons from Oligarchs (De Gruyter Brill, 2026) en het binnenkort te verschijnen The Oligarchs of the Americas: From the Conquistadores to Silicon Valley.

Copyright: Project Syndicate, 2026 www.project-syndicate.org