Teksten

De politieke greep van miljardairs doorbreken – Maíra Martini

De politieke greep van miljardairs doorbreken – Maíra Martini

Het aftreden van Jensen Huang als CEO van Nvidia, het op één na meest waardevolle bedrijf ter wereld, waarvan hij medeoprichter was, heeft de wereldwijde markten opgeschrikt. Maar hoe ingrijpend dit ook was, zijn aftreden zou waarschijnlijk al lang geleden hebben plaatsgevonden als Huangs politieke bondgenoten, met name de Amerikaanse president Donald Trump, zijn affaire met een vermeende Chinese spion niet zomaar hadden afgedaan. Maar dat deden ze wel, en Huang bleef een van de sleutelfiguren bij het bepalen van het AI-beleid van de Amerikaanse regering.

Huangs aftreden kwam iets meer dan een week nadat Elon Musk, de rijkste persoon ter wereld, zag hoe zijn poging van bijna 500 miljoen dollar om de Amerikaanse tussentijdse verkiezingen te beïnvloeden in rook opging. Veel door Musk gesteunde kandidaten verloren de verkiezingen, met name in Texas, waar de Democraten een zetel in de Amerikaanse Senaat, het gouverneurschap, de meerderheid in het Huis van Afgevaardigden van de staat en alle vier de betwiste zetels in het Hooggerechtshof van de staat veroverden. Het verlies van Texas moet bijzonder pijnlijk zijn geweest voor Musk, die een groot deel van zijn zakenimperium naar die staat heeft verplaatst en nauwe banden heeft opgebouwd met het Republikeinse establishment daar.

We zijn er inmiddels van uitgegaan dat groot geld verkiezingen beslist, dus het is een welkome verrassing wanneer zelfs de grootste geldschieters hun zin niet krijgen. Maar de politieke macht en invloed van miljardairs nemen niet af wanneer hun kandidaat verliest. Ze kunnen nog steeds dicteren welke belangen de regering dient via het soort vriendjespolitiek dat Huang onder Trump beschermde.

Hoe de versmelting van geconcentreerde rijkdom met politieke macht moet worden aangepakt, zal de centrale vraag zijn tijdens de eerste Top van Parijs tegen de internationale oligarchie op 21 november. Dat betekent in de eerste plaats het ontmantelen van de regels die de superrijken in staat stellen hun fortuin om te zetten in ongecontroleerde macht.

Miljardairs hoeven zich niet verkiesbaar te stellen om invloed uit te oefenen. Ze kunnen verkiezingscampagnes financieren, mediabedrijven bezitten en bevoorrechte toegang krijgen tot beleidsmakers, waardoor ze kunnen aandringen op belastingvoordelen en overheidssubsidies. In Californië hebben slechts 30 miljardairs 293 miljoen dollar gestoken in de succesvolle campagne om de voorgestelde vermogensbelasting van de staat te torpederen. Anderen, zoals Trump, treden toe tot de regering zonder hun zakelijke belangen op te geven.

Het resultaat is een vicieuze cirkel. Zwakke regels helpen de rijken om enorme fortuinen te vergaren en legers van advocaten en accountants in te huren om hun vermogen achter anonieme bedrijven te verbergen. Ze kunnen die rijkdom gebruiken om politieke invloed te kopen, waardoor ze op hun beurt wetten en beleid kunnen beïnvloeden die hen nog rijker en machtiger maken. Omdat niemand hen ter verantwoording roept, tiert corruptie welig en lijdt de democratie daaronder.

De Verenigde Staten zijn lang niet het enige land waar geld politieke invloed koopt. In het Verenigd Koninkrijk waren donateurs die 1 miljoen pond (1,3 miljoen dollar) of meer gaven in 2015 goed voor slechts 1% van de particuliere politieke donaties. Volgens Transparency International UK was hun aandeel tegen 2024 omhooggeschoten naar 35%.

Onze collega’s in Tsjechië stellen al lang vraagtekens bij de banden van premier Andrej Babiš met Agrofert, het door hem opgerichte zakenimperium waarvan de bedrijven subsidies van de Europese Unie ontvangen. Hoewel Babiš zijn aandelen eerder dit jaar aan een trust heeft overgedragen, oordeelde de Europese Commissie dat deze stap zijn belangenconflicten niet heeft opgelost. Babiš betwist die bevinding, maar wanneer gekozen functionarissen baat kunnen hebben bij overheidssubsidies of -contracten, is het moeilijk te vertrouwen dat zij het algemeen belang boven hun eigen winstbelang stellen.

De superrijken kunnen hun geld ook gebruiken om de sociale media van kiezers te overspoelen met politieke boodschappen. In de aanloop naar de Braziliaanse presidentsverkiezingen vorige maand ontdekten onderzoekers dat Meta meer dan 1.600 politieke advertenties had geplaatst die waren betaald door gebruikers in het buitenland, ondanks Braziliaanse regels die door het buitenland gefinancierde politieke reclame verbieden. Toen de verkiezingsdag naderde, waarschuwden VN-mensenrechtenexperts dat de algoritmen van Meta “één kant van het Braziliaanse verkiezingsdebat onevenredig beperkten”.

Uit interne rapporten van Meta-medewerkers bleek dat de Instagram-accounts van president Luiz Inácio Lula da Silva werden beperkt, terwijl het profiel van de extreemrechtse presidentskandidaat Flávio Bolsonaro aan gebruikers werd aanbevolen. Meta ontkende elke vorm van partijdigheid en schreef dit toe aan technische fouten. Maar wat de verklaring ook moge zijn, deze episode laat zien hoeveel macht techreuzen hebben over wat kiezers zien en horen.

Politieke partijen hebben geld nodig om te functioneren en campagne te voeren, en mensen hebben het volste recht om doelen te steunen waarin zij geloven. Maar de democratie komt in de problemen wanneer een handvol miljardairs onevenredige invloed uitoefent op beslissingen die gevolgen hebben voor miljoenen gewone kiezers.

Het goede nieuws is dat kiezers zich verzetten. In Nepal hebben door jongeren geleide protesten tegen corruptie een anti-establishmentpartij aan de macht geholpen, terwijl de door studenten geleide protestbeweging in Servië een einde maakte aan het 14 jaar durende autoritaire bewind van president Aleksandar Vučić. Deze overwinningen laten zien hoe eisen om verantwoording af te leggen de weg vrijmaken voor hervormingen die ervoor zorgen dat politieke invloed niet wordt bepaald door de dikte van iemands portemonnee.

Maar het beperken van politieke donaties is niet voldoende. Regeringen moeten ook openbaar maken wie de werkelijke eigenaren zijn van bedrijven en vermogens, en de mazen in de wet dichten waardoor zwart geld kan worden verborgen. Ambtenaren die hun openbare functie misbruiken om zichzelf te verrijken, moeten juridische sancties tegemoet zien, en de rol van lobbyisten uit het bedrijfsleven bij de toewijzing van overheidssubsidies en -contracten moet strikt worden beperkt. Toezichthouders moeten de bevoegdheid krijgen om onderzoek te doen, terwijl journalisten en het maatschappelijk middenveld de vrijheid moeten hebben om corruptie aan het licht te brengen zonder angst voor represailles.

De regels die de rijken een oneerlijk voordeel geven, staan niet in steen gebeiteld. In 2024 heeft het Hooggerechtshof van India een systeem voor verkiezingsfinanciering vernietigd dat grote politieke donaties aan het oog van het publiek onttrok. En afgelopen december hebben regeringen de eerste VN-resolutie tegen corruptie aangenomen die specifiek gericht is op politieke financiering, met daarin 22 toezeggingen die erop gericht zijn het toezicht op campagnefinanciering aan te scherpen en partijen en kandidaten verantwoordelijk te houden voor het overtreden van de regels. Maar internationale overeenkomsten hebben weinig betekenis, tenzij regeringen die toezeggingen omzetten in wetten die ze daadwerkelijk handhaven.

Het wegstemmen van corrupte politici zal rijke donateurs er niet van weerhouden politieke invloed te kopen. Ook moeten veel wetten en voorschriften worden aangepast, met name op het gebied van campagnefinanciering, zodat gekozen functionarissen verantwoording afleggen aan de kiezers in plaats van aan degenen met de diepste zakken.

 

Maíra Martini

De auteur is CEO van Transparency International

Copyright: Project Syndicate, 2026 www.project-syndicate.org

Print Friendly and PDF
Een mens is nooit af, maar een democratie evenmin – Ivan Vandermeersch

Een mens is nooit af, maar een democratie evenmin – Ivan Vandermeersch