Een mens is nooit af, maar een democratie evenmin – Ivan Vandermeersch
De federale regeringscrisis wordt voorgesteld als een klassieke botsing tussen links en rechts. Belastingen tegenover besparingen, economische groei tegenover sociale bescherming. Wie moet welke inspanning leveren? Die tegenstellingen zijn reëel. Maar de vraag is of we daarmee niet voorbijgaan aan een veel fundamentelere ontwikkeling.
Onze samenleving verandert sneller dan onze politieke antwoorden. Geopolitieke spanningen, economische onzekerheid, migratie, digitalisering en artificiële intelligentie veranderen niet alleen de wereld waarin we leven, maar ook de manier waarop mensen hun toekomst ervaren.
Een regeerakkoord dat in een andere context tot stand kwam, kan onmogelijk alle nieuwe omstandigheden voorzien. Waarom zou het dan niet opnieuw onderhandeld kunnen worden? Een regeerakkoord is geen heilige tekst. Het is een instrument om een samenleving te besturen. Politieke verantwoordelijkheid betekent niet dat men koste wat het kost vasthoudt aan eerdere afspraken. Ze betekent ook dat men durft bijsturen wanneer de werkelijkheid verandert.
Een diepere maatschappelijke breuklijn
De traditionele links-rechtstegenstelling blijft bestaan. Maar daarbovenop tekent zich een diepere breuklijn af: tussen vertrouwen en onzekerheid, tussen openheid en terugplooien op zichzelf, tussen mensen die nog geloven dat ze hun toekomst kunnen vormgeven en mensen die het gevoel krijgen daar steeds minder greep op te hebben. Die onzekerheid loopt dwars door alle generaties en maatschappelijke groepen heen.
Daarin verschilt de huidige onvrede van mei ’68. Toen stond het verzet tegen gevestigde waarden en gezagsstructuren centraal, met jongeren als belangrijke drijvende kracht, naast brede sociale bewegingen. Vandaag gaat het niet om één generatie die een andere wereld opeist. Het gaat om mensen van uiteenlopende leeftijden en achtergronden die zich afvragen welke wereld hun nog te wachten staat.
Mensen laten zich niet zomaar verklaren door hun geboortejaar. Hun ervaringen, verwachtingen en maatschappelijke omstandigheden zijn minstens even bepalend. Misschien moeten we dus minder proberen te begrijpen wat een generatie wil, en meer luisteren naar wat mensen bezighoudt.
Vrijheid vraagt ook geborgenheid
Economische groei is noodzakelijk. Zonder welvaart kunnen we onderwijs, gezondheidszorg en sociale bescherming niet duurzaam organiseren. Maar een mens leeft niet van economische groei alleen. Hij heeft ook behoefte aan zekerheid, verbondenheid, vertrouwen en bescherming. Zeker wanneer de wereld rondom hem steeds onvoorspelbaarder wordt. Dat verlangen naar geborgenheid is niet noodzakelijk een verlangen naar minder vrijheid. Het kan juist voortkomen uit de behoefte om die vrijheid te behouden.
Daar ligt voor mij een belangrijke uitdaging voor het liberalisme. Een overheid kan niet alle risico’s uitschakelen of de verantwoordelijkheid van burgers overnemen. Maar zij moet wel omstandigheden helpen scheppen waarin mensen zelfstandig kunnen handelen, zich kunnen ontwikkelen en beschermd worden tegen willekeur en machtsmisbruik.
Economische groei zonder menselijke ontplooiing is een onvolledig project. Bescherming zonder vrijheid en verantwoordelijkheid evenzeer.
Het probleem is nooit de kiezer
In de discussie over de regeringscrisis viel mij vooral één argument op: vervroegde verkiezingen zouden toch niets oplossen. Misschien niet. Verkiezingen garanderen geen eenvoudiger politieke verhoudingen of betere beslissingen. Maar sinds wanneer is dat een reden om de kiezer bij voorbaat buiten beschouwing te laten?
We kijken naar de Amerikaanse tussentijdse verkiezingen waar de burgers de politieke verhoudingen hebben kunnen bijsturen. Waarom zouden we dan aannemen dat de Belgische kiezer daartoe niet in staat is? Ik pleit niet voor vervroegde verkiezingen. Een regering die haar afspraken kan herzien en opnieuw een werkbare meerderheid vindt, beschikt eveneens over democratische legitimiteit.
Maar een democratie kan moeilijk de soevereiniteit van de burger verdedigen en tegelijk diens oordeel als een risico beschouwen zodra de politiek vastloopt. Het probleem is nooit de kiezer. Het probleem ontstaat wanneer de politiek er niet meer in slaagt de keuze van de burger om te zetten in verantwoordelijk bestuur. De kiezer is geen hinderpaal voor de democratie. Hij is er de bestaansreden van.
Het sluipende gevaar
Wanneer maatschappelijke onzekerheid samengaat met bestuurlijke onmacht, ontstaat een gevaarlijke verleiding. De democratie zou te traag zijn. Er is te veel overleg, te veel tegenspraak, te weinig daadkracht. We hebben sterkere leiders nodig, meer gezag, meer deskundigen die eindelijk beslissen wat noodzakelijk is.
Natuurlijk heeft goed bestuur deskundigheid en daadkracht nodig. Maar deskundigheid mag democratische verantwoordelijkheid niet vervangen. En gezag mag zich niet aan tegenspraak onttrekken. Autoritaire ontwikkelingen beginnen niet noodzakelijk met het afschaffen van verkiezingen. Ze kunnen zich geleidelijk voltrekken, wanneer parlementaire controle als hinderlijk wordt beschouwd, onafhankelijke instellingen onder druk komen en kritiek steeds vaker als obstructie wordt voorgesteld.
Dat gevaar is niet voorbehouden aan één partij of ideologie. Ook wie overtuigd is van zijn eigen gelijk en van de efficiëntie van zijn oplossingen, kan vergeten dat democratische macht begrensd moet blijven. Geen enkele democratie is immuun voor de autoritaire verleiding, juist wanneer onzekerheid en bestuurlijke onmacht toenemen. En precies daarom moeten we verder kijken dan de vraag wie de huidige begrotingsonderhandelingen wint of verliest.
Niemand is onfeilbaar
In mijn essay Een mens is nooit af - En iedereen is anders vertrek ik van een eenvoudige vaststelling: geen mens bezit de volledige waarheid: Onze kennis is beperkt. Onze ervaringen verschillen. We hebben anderen nodig om onze inzichten te toetsen, onze vergissingen te herkennen en ons verder te ontwikkelen.
Dat geldt voor ieder individu. Maar evenzeer voor politieke partijen, regeringen en instellingen. Een democratie is niet gebouwd op de veronderstelling dat de meerderheid altijd gelijk heeft. Ze is gebouwd op de mogelijkheid om beslissingen ter discussie te stellen, machthebbers ter verantwoording te roepen en fouten vreedzaam te corrigeren. Daarom is tegenspraak geen zwakte van de democratie. Ze is een van haar belangrijkste krachten.
Wie erkent dat niemand onfeilbaar is, moet ook erkennen dat macht altijd tegenspraak nodig heeft. Niet als hinderpaal voor het bestuur, maar als noodzakelijke voorwaarde voor een vrije samenleving. De huidige crisis vraagt om begrotingsmaatregelen. Maar de diepere maatschappelijke onzekerheid vraagt om iets meer: politieke instellingen die bereid blijven te luisteren, te leren en zichzelf bij te sturen. Want een democratie die haar burgers niet meer ernstig neemt, ondergraaft uiteindelijk haar eigen legitimiteit.
Een mens is nooit af. Maar een democratie evenmin.
Ivan Vandermeersch
De auteur is een liberale essayist.


