Du Parti libéral au MR et Anders (1846-2026) - Pascal Delwit
Pascal Delwit, hoogleraar politicologie aan de Franstalige ULB, schreef een nieuwe (Franstalige) synthese van de geschiedenis van het politieke liberalisme in België. In 50 hoofdstukken en bijna 700 pagina’s vat hij de 180-jarige geschiedenis van de liberale partijen samen.
In de inleiding geeft de auteur aan dat er weinig literatuur bestaat over de geschiedenis van het liberalisme of de liberale partij in België. Delwit stelde zelf bijna tien jaar geleden al een interessante bundel samen naar aanleiding van 170 jaar liberalisme in België (2017). Het meesterstuk op dit terrein blijft echter vooralsnog het basiswerk uit 1989, waarin onder redactie van Hervé Hasquin en Adriaan Verhulst een hele batterij aan ervaren auteurs de vele historische facetten van het Belgische liberalisme in kaart hebben gebracht. Een actualisatie van dit werk dringt zich al lang op, maar is geen sinecure. Met deze pocketeditie in de reeks UBlire Références heeft Delwit duidelijk een ander doel voor ogen: een toegankelijke synthese voor een breed publiek.
Bij het schrijven van ons overzichtsartikel over de liberale partij voor de Digitale Encyclopedie van de Vlaamse Beweging ondervonden wij aan den lijve dat het een hele klus is om de uitgebreide partijpolitieke geschiedenis van het liberalisme voor een breed publiek in kaart te brengen. Het is dan ook een huzarenstuk dat Delwit erin slaagt om de complexe en lange geschiedenis van de liberale partij(en) in België gebald, overzichtelijk en leesbaar te synthetiseren.
Delwit start zijn verhaal met de vroege wortels van de ideologie in de ideeën van de Verlichting en de eerste politieke ontwikkelingen onder het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden en het eerste decennium van de jonge Belgische staat. Uit een aantal kiesverenigingen ontstaat in 1846 een bredere associatie van wat uiteindelijk de liberale partij wordt. De invloed van de vrijmetselarij in dat proces is onmiskenbaar. De partij voert een antiklerikale koers en streeft naar scheiding van kerk en staat. Politieke macht en lotsverbetering voor bepaalde sociale klassen staan in de marge van het programma. Volgens Delwit zijn de liberalen daarom in politicologische termen lange tijd een single-issuepartij.
Aan de hand van veel overzichtelijke tabellen met verkiezingsresultaten krijgt de lezer zicht op de hoogte- en dieptepunten van het politieke liberalisme in België. Tot 1878 wisselen de liberalen de macht af met de katholieken. Na een grote overwinning in 1878 worden ze in 1884 weggeduwd en blijven ze tot de Eerste Wereldoorlog uit de regering. Electoraal komen ze vanaf 1899 weer boven water dankzij de invoering van de evenredige vertegenwoordiging. In het interbellum vormen de liberalen een gegeerde coalitiepartner en zijn in bijna alle regeringen vertegenwoordigd. De interne verschillen blijven dan echter groot en manifesteren zich rond de vernederlandsing van de Gentse universiteit, de economische keuzes tijdens de crisisjaren en het al dan niet voortbestaan van de democratie.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog lost de partij zich als het ware op, wat zich na de bevrijding vertaalt in magere verkiezingsresultaten. De zoektocht naar een nieuw elan werpt pas vijftien jaar na de oorlog echt vruchten af. De oprichting van de PLP-PVV in 1961 maakt een eind aan de oude antiklerikale koers en opent de deuren voor nieuwe figuren en ideeën. De communautaire evolutie leidt tien jaar later dan nog eens tot de splitsing in een Franstalige en een Nederlandstalige partij en tot versplintering in Brussel. Nog eens bijna tien jaar later duiken aan beide kanten van de taalgrens nieuwe liberale leiders op (Guy Verhofstadt en Jean Gol) die elk hun eigen accenten leggen. Het blijft een weg met vallen en opstaan, met aan beide kanten van de taalgrens vernieuwings- en verruimingsoperaties (VLD in 1992, MR in 2002) en met in 1999 eindelijk weer een liberale premier, Verhofstadt, de eerste sinds Paul-Émile Janson (1937-1938). In het eerste kwart van de 21ste eeuw treden Charles Michel, Sophie Wilmès en Alexander De Croo in zijn voetsporen.
De liberalen spelen dus ook in de recente Belgische politieke geschiedenis hun rol. Tegelijkertijd wordt ook duidelijk dat de liberale partijen in het noorden en het zuiden van het land voor verschillende uitdagingen staan. In Vlaanderen is de liberale partij, sinds januari 2026 omgedoopt tot Anders, onder meer door de concurrentie van de N-VA sterk in het defensief gedrongen. In de prognoses flirt de partij met de kiesdrempel. De Franstalige MR deed het bij de verkiezingen in 2024 dan weer bijzonder goed en had geruime tijd de wind in de zeilen dankzij het flamboyante leiderschap van Georges-Louis Bouchez, al wijzen recente peilingen op een terugval. Delwit ziet echter ook hier gevaren opduiken, zowel extern (toenemende concurrentie van andere partijen) als intern (verschuivingen in het partijprogramma, spanning tussen gematigde liberalen en een koers die thema’s en kaders van radicaal rechts overneemt). Vooral de tendens tot verrechtsing kan gematigde kiezers afschrikken.
Zoals eerder aangegeven is het een hele klus om deze uitgebreide geschiedenis op een duidelijke en heldere wijze te beschrijven. Delwit slaagt daar zeker in, zij het met de beperking dat het boek vooral vanuit een Franstalig perspectief is geschreven. Dat is merkbaar in de bibliografie, waarin bijvoorbeeld bijdragen van Walter Prevenier, Patrick Stouthuysen of Christoph De Spiegeleer over het Vlaamse liberalisme zouden zijn verwacht. Ook de liberale nevenorganisaties in Vlaanderen worden soms door elkaar gehaald (Willemsfonds en Liberaal Vlaams Verbond in de jaren 1960). Tot slot worden de namen van Nederlandstalige liberale politici niet altijd zorgvuldig gespeld: zo wisselen bijvoorbeeld ‘Van Glabbekke’ en het correcte ‘Van Glabbeke’ elkaar af.
Dat Franstalige perspectief brengt ons ook tot de vraag in welke mate er nog sprake kan zijn van één liberale partij in België. De landsdelen zijn zo uit elkaar gegroeid dat de Franstalige en de Nederlandstalige partij zich de voorbije halve eeuw helemaal anders hebben ontwikkeld op politiek, ethisch, cultureel en sociaaleconomisch vlak. Delwits boek, met twee partijnamen in de titel, is daarmee een goed gedocumenteerde momentopname van een politieke familie op een kruispunt. Het is vooral een aanrader voor wie de Franstalige kant van dat verhaal wil begrijpen.
Recensie door Peter Laroy, directeur van Liberas
Pascal Delwit, Du Parti libéral au MR et Anders (1846-2026), Brussel, Éditions de l’Université de Bruxelles, 2026, 699 p., 15 €.


