De republiek heeft gesproken. Nu moet zij zichzelf beschermen – Dirk Diels
In juli, bij de 250ste verjaardag van de Amerikaanse onafhankelijkheid, schreef ik op deze site dat de republiek van 1776 nooit bedoeld was als vehikel voor één man. De founding brothers wantrouwden geconcentreerde macht. Madison’s “ambition must counteract ambition” was geen slogan, maar de kern van een systeem van checks and balances. Trump, zo stelde ik, belichaamde het tegendeel: executive primacy, loyaliteit aan de persoon boven het ambt, en de systematische uitholling van instituties.
De midterms van 3 november 2026 hebben die analyse bevestigd én een kans geboden. Amerikanen hebben niet alleen over benzineprijzen, de oorlog in Iran of gezondheidszorg gestemd. Zij hebben, zoals de Amerikaanse journaliste en historica Anne Applebaum het gisteren scherp formuleerde, gestemd over de vraag of de Verenigde Staten 250 jaar na de stichting een democratie zouden blijven. Trump deed opnieuw pogingen om de verkiezingen te manipuleren: eisen van kiezerslijsten, ‘gerrymandering’ vanuit het Witte Huis, druk op staten. Toch stemden miljoenen voor een omslag. De opkomst was significant. En de Democraten behaalden een overtuigende overwinning in zowel het Huis als de Senaat.
Applebaum’s kernboodschap is helder en urgent: de democratie heeft gewonnen, maar dat is niet genoeg. “Het zal meer dan twee jaar kosten om een regering op te bouwen die de behoeften van Amerikanen dient, en niet die van een kleine klasse van oligarchen. Maar de Democraten kunnen nu beginnen.” Het Congres moet niet alleen onderzoeken en corrigeren, maar de gezondheid van het politieke systeem herstellen. Instituties die verzwakt zijn moeten opnieuw doordacht worden. Wetten zijn nodig die belangenconflicten uitsluiten. En vooral moet de structurele onevenwichtigheid worden aangepakt: geen andere democratie laat zo veel miljarden aan campagnegeld toe en geeft de rijksten potentieel veel greep op de democratische instituties.
Die les klinkt des te scherper wanneer men naar Polen kijkt — een land dat Applebaum van nabij kent en waarover zij al jaren schrijft. Daar won een democratische coalitie in 2023 na acht jaar illiberalisme van de PiS-partij. De rechtbanken waren gepolitiseerd, de publieke media tot propagandakanaal omgevormd, de ambtenarij en het openbaar ministerie gekoloniseerd met ‘loyalisten’. De nieuwe regering beloofde herstel van de rechtsstaat. Drie jaar later is de realiteit een institutionele crisis. Een president die dicht bij het oude regime staat blijft veto’s uitspreken. Benoemingen botsen. De Grondwettelijke Rechtbank is nog altijd een slagveld. De gevechtspolitie voor het gerechtsgebouw is geen abstracte metafoor.
Applebaum wijst erop dat de rechterlijke macht vaak het belangrijkste én het moeilijkste is om te herstellen. Het gaat niet alleen om wetten of personeelswisselingen, maar om het herstel van een professioneel ethos: wat betekent het om rechter te zijn? Wat is onafhankelijkheid? Welke trots hoort bij het verdedigen van de rechtsstaat? Zodra dat ethos systematisch is ondermijnd, is herstel een langzaam en fragiel proces. Dat is precies de les die de Verenigde Staten nu moet leren.
In haar bredere oeuvre — van Twilight of Democracy tot Autocracy, Inc. — beschrijft Applebaum hoe moderne autocraten niet zozeer een gedeelde ideologie hebben, maar een gedeeld belang: macht en rijkdom behouden door democratische instituties te ondermijnen. Zij volgen een herkenbaar handboek: ‘loyalisten’ plaatsen in de ambtenarij, de rechterlijke macht en de media; onafhankelijke ambtenaren, wetenschappers en journalisten aanvallen; toezichthouders politiseren; en de staat gebruiken voor persoonlijke of partijdige verrijking.
Trump volgde dat handboek nauwgezet: aanval op de burgerlijke instituties, universiteiten, juristen en wetenschappers; politisering van toezichthouders; inzet van ICE als paramilitaire kracht; ondermijning van allianties; persoonlijke verrijking via het ambt. Het Republikeinse Congres keek weg of juichte.
Nu de Democraten de meerderheid hebben, begint het echte werk: niet alleen de excessen van de afgelopen twee jaar corrigeren, maar de structurele zwaktes dichten die zo’n uitholling mogelijk maakten. Applebaum spreekt van systemen “autocracy-proof” maken. Dat betekent wetgeving tegen belangenconflicten, transparantie over geldstromen in de politiek, versterking van de onafhankelijke ambtenarij en de rechterlijke macht, en een serieuze aanpak van de campagnegeld-machine die de democratie uit evenwicht brengt. Het betekent ook erkennen dat één verkiezingsoverwinning geen definitieve overwinning is. De strijd tussen een open, liberale democratie en een corrupt systeem van gesloten, persoonlijke macht is een langdurige, mogelijk generaties-lange worsteling.
De republiek van 1776 was een waarschuwing tegen elke vorm van geconcentreerde macht — van een koning, een meerderheid of een charismatische leider. Die waarschuwing is vandaag even actueel als toen. Een verkiezingsoverwinning is een noodzakelijke voorwaarde, geen voldoende. Zonder steviger instituties, zonder echte checks and balances, zonder een cultuur die loyaliteit aan het ambt hoger stelt dan loyaliteit aan de persoon, blijft de republiek kwetsbaar.
Applebaum heeft gelijk: gewone burgers die de regels volgden, hebben laten zien dat zij de toekomst van hun land kunnen vormgeven. “En het blijkt: zij kunnen het.” Nu is het aan de nieuw verkozen wetgevers – en aan iedereen die de liberale democratie serieus neemt – om die overwinning om te zetten in blijvende weerbaarheid. De republiek heeft gesproken. Nu moet zij zichzelf beschermen.
Dirk Diels
De auteur is redacteur bij het nieuwsplatform Flows en voormalig directeur Ondernemen en innovatie, stad Antwerpen
