Een nieuwe orde waarin liberale waarden floreren – Moreno Bertoldi & Marco Buti
Te midden van escalerende geopolitieke spanningen raakt de wereld steeds meer verstrikt tussen de Verenigde Staten – een extractieve supermacht – en China, een 'afhankelijke supermacht' waarvan de mondiale invloed berust op het afhankelijk maken van andere landen van zijn export. Bij gebrek aan betekenisvol verzet zullen beide landen waarschijnlijk hun koers blijven varen, waarbij middelgrote mogendheden gedwongen worden om aan hun eisen te voldoen of represailles te riskeren.
Maar zoals de Canadese premier Mark Carney in zijn baanbrekende toespraak tijdens de jaarlijkse bijeenkomst van het World Economic Forum in Davos eind januari betoogde, is deze uitkomst niet onvermijdelijk, zeker niet als middelgrote mogendheden zich verenigen. In een "wereld van rivaliteit tussen grootmachten," merkte hij op, "hebben de landen daartussen een keuze: met elkaar concurreren om gunst of zich verenigen om een derde weg met impact te creëren."
De vraag is hoe deze derde weg kan worden gecreëerd. Hiervoor moeten concrete gebieden voor samenwerking tussen middelgrote mogendheden worden geïdentificeerd, allianties worden gesmeed die resultaten kunnen boeken, en overeenstemming worden bereikt over institutionele en beleidswijzigingen – met name binnen de Europese Unie – die collectieve actie effectiever zouden maken.
Er zijn vijf belangrijke prioriteiten, waarvan Carney er enkele in zijn toespraak benadrukte. Ten eerste moeten middelgrote mogendheden een nieuw netwerk van vrijhandelsovereenkomsten ontwikkelen, zoals die welke onlangs tussen de EU en India is gesloten. De politieke en economische banden kunnen worden versterkt door bestaande overeenkomsten uit te breiden, de samenwerking tussen grote handelsblokken – met name de EU en het Comprehensive and Progressive Agreement for Trans-Pacific Partnership – te verdiepen en uitgebreide strategische partnerschappen aan te gaan, zoals dat tussen de EU en Canada.
Ten tweede moet diversificatie van de toeleveringsketen een topprioriteit worden. Nu de VS zich tot protectionisme wendt om de productie terug te halen en investeringsstromen weg te leiden van zijn bondgenoten, hebben middelgrote mogendheden een gemeenschappelijk belang bij het opbouwen van meer autonome toeleveringsketens, ook in sectoren die momenteel worden gedomineerd door de VS en China, zoals digitale infrastructuur en AI. Na verloop van tijd moeten deze toeleveringsketens steeds meer gaan steunen op de binnenlandse vraag, waardoor de afhankelijkheid van Chinese inputs en Amerikaanse markten afneemt.
Ten derde moet de heropbouw van de multilaterale orde beginnen met de hervorming van de Wereldhandelsorganisatie. In de aanloop naar de komende ministeriële conferentie van de WTO in Kameroen moeten de EU-lidstaten – in samenwerking met andere middelgrote mogendheden – een internationale conferentie bijeenroepen om een post-Amerikaanse agenda vorm te geven en een gezamenlijk voorstel te presenteren om vrije en eerlijke handel te waarborgen.
Ten vierde hangt de legitimiteit van elke coalitie van middelgrote mogendheden af van haar vermogen om de meest kwetsbare economieën ter wereld te ondersteunen. De EU moet het voortouw nemen in de internationale inspanningen om het financieringstekort van 60 miljard dollar aan te vullen dat is ontstaan door de ontmanteling van het Amerikaanse Bureau voor Internationale Ontwikkeling (USAID) onder president Donald Trump. Team Europe – een initiatief voor humanitaire hulp en ontwikkelingshulp waarin EU-instellingen en lidstaten samenwerken – zou kunnen beginnen met het herverdelen van een deel van zijn budget van ongeveer 90 miljard euro (107 miljard dollar) en landen als Canada, Japan en Australië aansporen om dit voorbeeld te volgen.
Ten slotte moet de mondiale klimaatagenda nieuw leven worden ingeblazen. Nu de regering-Trump klimaatverandering openlijk ontkent en een campagne voert tegen schone energie, hebben middelgrote mogendheden de verantwoordelijkheid om het voortouw te nemen in de groene transitie.
Aangezien een alliantie van middelgrote mogendheden ernaar zou streven de VS en China te beperken in plaats van hen rechtstreeks te confronteren, zou zij flexibel kunnen blijven en een pragmatische "variabele geometrie"-benadering kunnen hanteren. Zoals Carney het formuleerde, zou een dergelijke regeling berusten op "verschillende coalities voor verschillende kwesties, gebaseerd op gemeenschappelijke waarden en belangen". Bijgevolg hoeft de groep middelgrote mogendheden die zich bezighoudt met geopolitieke druk niet identiek te zijn aan de groep die zich richt op diversificatie en versterking van toeleveringsketens.
Die flexibiliteit mag echter niet ten koste gaan van de samenhang en solidariteit, vooral wanneer een lid onterecht het doelwit wordt van een supermacht. Toen de regering-Trump Brazilië met 50% invoerrechten trof als reactie op het proces tegen voormalig president Jair Bolsonaro voor zijn poging tot staatsgreep in 2023, bleven de meeste bondgenoten van de VS stil, wat de noodzaak van eenheid als verdediging tegen flagrante economische dwang onderstreepte.
Een verenigde alliantie van middelgrote mogendheden zou een aanzienlijke invloed hebben, aangezien de leden elk een buitenproportionele invloed zouden uitoefenen op specifieke domeinen. De EU is bijvoorbeeld een economische grootmacht; India en Japan zijn respectievelijk de vierde en vijfde economie ter wereld; Canada is een energiesupermacht; Brazilië en Australië beschikken over enorme natuurlijke hulpbronnen; en het Verenigd Koninkrijk blijft een belangrijk financieel centrum. Afzonderlijk hebben deze landen veel minder invloed dan hun gezamenlijke gewicht doet vermoeden, maar samen zouden ze de invloed van de VS en China kunnen evenaren.
Maar om effectief te zijn in een toekomstige alliantie van middelgrote mogendheden en de door Carney benadrukte "breuk" in de liberale internationale orde aan te pakken, moeten middelgrote mogendheden hun "bedrijfsmodel" heroverwegen.
Zoals we eerder hebben betoogd, blijft de EU een 'onvolledige' supermacht. Haar geschiedenis, aard en institutionele architectuur verhinderen dat zij een volwaardige supermacht wordt. Maar zij kan nog steeds haar sterke punten benutten.
Tegen de huidige prijzen overtreffen het bbp en de militaire uitgaven van de EU die van China, terwijl haar soft power – gemeten aan de hand van ontwikkelingshulp – die van zowel China als de VS overtreft. Om een "minder onvolledige" supermacht te worden en een leidende rol te spelen in de alliantie van middelgrote mogendheden, moet de EU ingrijpende institutionele hervormingen doorvoeren, zoals het afschaffen van de unanimiteitsvereiste, het wegnemen van de resterende belemmeringen voor een volledig functionerende interne markt en het uitgeven van een gemeenschappelijk veilig activum. Bovenal moet zij een echte defensie-unie tot stand brengen.
Zoals Carney in Davos opmerkte, komt de oude internationale orde "niet meer terug". Maar als de middelgrote mogendheden hun krachten bundelen, kunnen de huidige breuken de voorwaarden scheppen voor een nieuwe orde waarin liberale waarden en instellingen kunnen floreren.
Moreno Bertoldi & Marco Buti
Bertodi is senior associate research fellow bij het Italiaanse Instituut voor Internationale Politieke Studies (ISPI). Buti is Tommaso Padoa-Schioppa-leerstoelhouder aan het Robert Schuman Centrum van het Europees Universitair Instituut en extern fellow bij Bruegel.
Deze tekst verscheen eerst op Project Syndicate, 2026 (www.project-syndicate.org).
