De Turkse aanval op de democratie – Bilal Bilici en Eric Baldwin
Op 19 maart 2025 heeft een Turkse rechtbank de burgemeester van Istanbul, Ekrem İmamoğlu, in afwachting van een proces wegens corruptie in hechtenis genomen. Hoewel het regime van de Turkse president Recep Tayyip Erdoğan elke politieke motivatie ontkent en beweert dat de rechterlijke macht onafhankelijk is, zien velen dit als een klassiek voorbeeld van democratische achteruitgang: de populaire oppositieleider opsluiten en dit presenteren als wetshandhaving. Deze stap leidde tot landelijke protesten op een schaal die in meer dan tien jaar niet meer was voorgekomen.
Het gebruik van juridische instellingen en procedures om te bepalen wie zich kandidaat mag stellen, wie zich mag uitspreken en wie zich mag organiseren, is de favoriete methode geworden om de politieke concurrentie te beperken en tegelijkertijd de schijn van democratie te behouden. De vervolging van İmamoğlu, die de burgemeesterskandidaat van de regerende Partij voor Rechtvaardigheid en Ontwikkeling (AKP) versloeg bij de verkiezingen van 2019 (en de door de rechtbank opgelegde herverkiezing) en bij de verkiezingen van 2024, was in Turkije maar een eerste stap. Sindsdien zijn andere burgemeesters van de Republikeinse Volkspartij (CHP) gearresteerd als onderdeel van een campagne om de oppositie te verzwakken en te ontmantelen.
Het zaaien van onzekerheid door gerechtelijke en administratieve druk uit te oefenen, is niet alleen afhankelijk van vervolging. Vlak voor de arrestatie van İmamoğlu heeft de Universiteit van Istanbul zijn diploma op basis van vermeende onregelmatigheden ongeldig verklaard, waardoor hij niet meer in aanmerking kwam voor het presidentschap. Dit gebeurde slechts enkele dagen voordat de CHP İmamoğlu zou kiezen als presidentskandidaat voor de verkiezingen van 2028. Het effect is duidelijk: het verkiezingsveld verkleinen door de enige levensvatbare uitdager uit te schakelen. De Raad van Europa veroordeelde deze stap terecht als een "aanval op de democratie".
Voorlopige hechtenis voegt nog een extra laag van onzekerheid toe. In principe is hechtenis bedoeld om gerechtelijke procedures te beschermen, maar in de praktijk is het een manier om een politieke tegenstander voor onbepaalde tijd aan de kant te schuiven, vooral nu onderzoeken en processen steeds vaker jarenlang duren. De officier van justitie die toezicht houdt op de corruptiezaak eiste later een gevangenisstraf van meer dan 2000 jaar voor İmamoğlu, een machtsvertoon dat bedoeld is om zijn vertrek uit de politiek als onvermijdelijk te presenteren. Of een rechtbank deze eisen nu aanvaardt of niet, het proces zelf zal waarschijnlijk de aandacht, het geld en het leiderschap van de oppositie uitputten en tegelijkertijd andere uitdagers afschrikken.
İmamoğlu is het doelwit geworden omdat hij een niet-polariserende, servicegerichte centrist is die wint zonder zijn toevlucht te nemen tot de identiteitspolitiek waarop Erdoğan vertrouwt om de steun van zijn achterban te behouden. Zijn functie als burgemeester van Istanbul heeft dat imago nog versterkt. Een gemeentelijke functie geeft oppositieleiders vaak zichtbaarheid, bestuurlijke ervaring en een staat van dienst die aantoont dat er een andere manier van besturen mogelijk is. Daarom staan steden vaak in de frontlinie in de strijd voor het behoud van de democratie.
Dit patroon reikt veel verder dan Istanbul. Eind 2024 heeft het Turkse ministerie van Binnenlandse Zaken gekozen burgemeesters in provincies met een Koerdische meerderheid, zoals Mardin en Batman, uit hun functie ontheven en vervangen door door de staat benoemde beheerders. De boodschap aan de kiezers is duidelijk: u mag stemmen, maar de staat behoudt zich het recht voor om uw keuze te corrigeren.
In Turkije ging het monddood maken van politici gepaard met internetcensuur. Tijdens de protesten na de arrestatie van İmamoğlu grepen de Turkse autoriteiten hard in op sociale mediaplatforms, beperkten ze het gebruik van berichtenapps en gaven ze opdracht om bepaalde inhoud te blokkeren om te voorkomen dat de oppositie zich zou organiseren. Wanneer het digitale publieke domein naar believen van de regering wordt gesloten, verdwijnt elke hoop op eerlijke concurrentie.
Venezuela biedt een ontnuchterende parallel. In januari 2024 handhaafde het Hooggerechtshof van Venezuela een verbod dat de oppositieleider – en nu Nobelprijswinnaar voor de Vrede – María Corina Machado belette een ambt te bekleden. Deze diskwalificatie was een daad van democratische nietigverklaring via de rechtbanken, waarbij de kiezers buiten spel werden gezet.
De politieke logica is in beide landen dezelfde: voldoende formele legaliteit behouden om te kunnen claimen dat er sprake is van op regels gebaseerd bestuur, terwijl instellingen worden gebruikt om een echte machtswisseling te verhinderen. Ongeveer 811 politieke gevangenen zitten nog steeds opgesloten in Venezuela nadat de Amerikaanse president Donald Trump Nicolás Maduro uit de macht heeft gedreven en heeft besloten het Chavista-regime in stand te houden. De weg naar een dieper autoritarisme is geplaveid met selectieve vervolging, administratieve uitsluiting en voorlopige hechtenis – technieken die de politieke uitkomst bepalen nog voordat er ook maar één stem is uitgebracht.
Westerse landen tolereren vaak democratische achteruitgang bij hun strategisch belangrijke partners omwille van de stabiliteit. Turkije is een NAVO-bondgenoot met een belangrijke rol in de regionale veiligheid, terwijl Venezuela een energiemacht is. In beide gevallen moedigt het vooruitzicht op kortetermijnwinst buitenlandse leiders aan om de uitholling van de democratische vrijheden te bagatelliseren.
Maar wanneer zittende politici hun rivalen kunnen neutraliseren door middel van lawfare, verliezen openbare instellingen hun geloofwaardigheid en hangt de politiek af van de overlevingsstrategieën van de machthebbers. Dat is personalisering, geen stabiliteit. Beleidsafspraken zijn minder voorspelbaar omdat ze verankerd zijn in de veiligheid van het regime in plaats van in verantwoordelijke instanties. Een land waar de rechtsstaat is ingestort, kan geen bolwerk zijn van de oostelijke flank van de NAVO. Het is een voortdurende bron van wrijving en kan een bron van kwetsbaarheid worden.
De gevangenneming van İmamoğlu gaat niet alleen over één politicus. Het dient als waarschuwing. Een democratisch land kan zijn uiterlijke vorm behouden, zelfs als zijn leiders de rechtbanken gebruiken om politieke resultaten te bewerkstelligen. Terwijl kiezers in dergelijke landen vechten om hun kandidaten te kiezen zonder inmenging van de juridische machinerie van de staat, moeten buitenlandse leiders druk uitoefenen op deze regimes om vrije en eerlijke verkiezingen toe te staan.
Bilal Bilici en Eric Baldwin
Bilal Bilici is lid van het Turkse parlement. Eric Baldwin is postdoctoraal onderzoeker aan de Stanford University. © Project Syndicate, 2026 (www.project-syndicate.org)
