Nieuwe rentestijgingen leiden vooral tot recessie en sociale ellende – Paul De Grauwe

Vorige week was het zover. De Europese Centrale Bank (ECB) verhoogde de rentevoet van 2 procent tot 2,25 procent. Dit is eigenlijk de rente die de banken verdienen op de reserves die ze aanhouden bij de centrale bank. Die rentevoet is belangrijk omdat ze als richtsnoer dient voor de banken om hun rentetarieven te bepalen. Zo zullen banken ten gevolge van die rentestijging ook de rente op hypotheken en op andere bankkredieten verhogen. En wie weet ook op spaardeposito’s.

Met de rentestijging wil de ECB de gestegen inflatie drukken. Die bedroeg in mei 3,2 procent en dat is een stuk boven 2 procent, het heilige getal dat de ECB koste wat het kost wil bereiken.

Merkwaardig hoe we in de Europese Unie slaven zijn geworden van heilige getallen. Naast de 2 als inflatienorm is er de 3 als begrotingsnorm. Die 3 is nog enigszins te begrijpen vanuit de katholieke traditie van de Goddelijke Drievuldigheid. Maar wat te denken van 60 als norm voor de overheidsschuld (als percentage van het bbp)? Die komt uit het niets, maar werd toch heilig verklaard. Het lijkt moeilijk te begrijpen hoe rationele mensen zich onderwerpen aan fetisjen. Of zijn we toch niet zo rationeel?

Spook temmen

De ECB wil met de rentestijging de inflatie drukken. Hoe werkt dat? En hoe zinvol is dat in de huidige context van een inflatie die gedreven wordt door een stijging van de olieprijzen?

Met de rentestijging beoogt de ECB het volgende: banken zullen de rente op hypotheken en andere bankkredieten verhogen. Dat doet de vraag naar dergelijke kredieten dalen. Dus er zal minder gebouwd worden, minder geïnvesteerd worden en de consumptie gefinancierd door kredieten zal dalen. Kortom, de totale vraag naar goederen en diensten zal afnemen. Als economen begrijpen we allemaal dat als de vraag daalt, de prijzen dat ook zullen doen (bij gelijk aanbod). Zo hoopt de ECB het inflatiespook te temmen.

Een dergelijke ingreep is zinvol als de inflatie het gevolg is van een gestegen vraag. Soms gebeurt het dat de vraag sterk toeneemt. Dat kan het gevolg zijn van optimisme over de toekomst, zoals in de periode voor de bankencrisis in 2008. Dat optimisme stimuleert investeringen en consumptie, wat op zijn beurt tot inflatie leidt. Een rentestijging is dan een strategie die de onderliggende oorzaak van inflatie elimineert. Ze leidt tot een daling van de totale vraag en de daaruit voortvloeiende inflatiedruk.

Maar vandaag heeft de inflatie niets te maken met een stijging van de totale vraag. De inflatie komt dezer dagen uitsluitend van de aanbodzijde, met name een stijging van de energieprijzen die een resultaat is van de oorlog in het Midden-Oosten. En dan is een rentestijging helemaal niet meer zinvol. Die rentestijging doet niets aan de onderliggende oorzaak van de inflatie. De olieprijzen zullen niet dalen omdat de ECB de rente heeft doen stijgen, wel als de oorlog stopt.

De centrale bank kan natuurlijk de rente zodanig verhogen dat het een diepe recessie veroorzaakt. De productie en de inkomens kelderen dan, en als gevolg daarvan daalt ook de vraag naar olie. Op die manier kan een centrale bank uiteindelijk olieprijzen naar beneden drukken.

Ellende

Maar dat zal alleen lukken als alle centrale banken dit tegelijk doen. En de kosten van zo’n strategie kunnen heel hoog oplopen. De recessie zal diep genoeg moeten zijn om effect te sorteren op de vraag naar olie en zo op de inflatie. Het resultaat van die strategie zal zijn dat de werkloosheid en veel sociale ellende zullen toenemen.

Dat lijkt dus geen goede strategie te zijn. Er bestaat een uitweg uit dit dilemma. Olieprijzen blijven niet stijgen. Op een gegeven moment zal het olieprijsniveau stabiliseren of zelfs dalen. Dat laatste zal gebeuren als mensen hun gedrag aanpassen en minder dure olie gaan gebruiken als energiebron.

Op dat ogenblik stoppen de stijgingen van de olieprijzen en beginnen ze zelfs te dalen. Dat brengt vervolgens de inflatie omlaag.

Fictie? Dat was het mechanisme dat zich in de periode 2021-24 ontplooide. De inflatie steeg tot 10 procent in 2022 en daalde daarna ten gevolge van de sterke daling van de energieprijzen. De inflatie kwam terug tot het heilige getal. De rentestijgingen die de ECB doorvoerde hadden geen enkel effect op de inflatie. Het waren de dalende energieprijzen die tot dit resultaat leidden.

Het beste wat een centrale bank kan doen is het uitzweten van de inflatie als die veroorzaakt is door een energieprijsschok. Al wat de centrale bank dan moet doen is een rentepeil kiezen dat de vraag niet stimuleert. Dat rentepeil hebben we nu bereikt. Een nieuwe ronde van rentestijgingen is echt niet nodig.

Paul De Grauwe

De auteur is professor economie aan de London School of Economics. Deze tekst verscheen eerst in De Morgen van 15 juni 2026