Het menselijk inzicht – David Hume

An Inquiry into the Human Understanding is waarschijnlijk het bekendste boek van de Schotse filosoof David Hume. Hij had eerder het ambitieuze Treatise on Human Nature geschreven, dat niet goed was ontvangen door het publiek, dus herschreef hij zijn belangrijkste argument op een duidelijkere manier in dit korte boek dat in het Nederlands verscheen onder de titel Het menselijk inzicht.

Hume's onderzoeksthema is hoe mensen verbanden leggen tussen het ene feit en het andere, die ze oorzaak en gevolg noemen. Hij begint met het onderscheiden van indrukken en ideeën. Indrukken zijn de beelden die in onze geest worden afgedrukt als gevolg van onze ervaringen. Ideeën zijn zwakker dan indrukken; het zijn rationalisaties, verbanden die we leggen met behulp van onze indrukken. De principes van verband of associatie tussen ideeën zijn gelijkenis, contiguïteit en causaliteit.

Hume's centrale argument is dat al deze soorten verbanden die mensen leggen uitsluitend voortkomen uit hun ervaringen. Alleen omdat men altijd heeft gezien dat een biljartbal beweegt zodra deze door een andere wordt geraakt, zal men concluderen dat dit opnieuw zal gebeuren zodra dezelfde situatie zich herhaalt. Elk causaal verband dat we in de wereld bestaan verklaren, is een product van onze ervaringen met het zien en voelen van eerdere verschijnselen. Causaal verband is dus de frequente samenloop van de ervaring van oorzaak en gevolg. Hoe vaker we een gevolg ervaren dat na een oorzaak komt, hoe meer overtuiging we zullen hebben dat een dergelijke oorzaak en gevolg met elkaar verbonden zijn.

We kunnen echter niet precies zeggen waarom er zo'n verband bestaat – in tegenstelling tot de metafysica, die speculeert over de uiteindelijke oorzaken of geheime krachten van dingen; we kunnen alleen maar bevestigen dat er een verband bestaat op basis van de indrukken die we uit onze ervaringen opdoen. Onze causale gevolgtrekkingen zijn niet het resultaat van ons verstand, maar van onze gewoonten. Zelfs wanneer we geconfronteerd worden met een reeks feiten die we nog nooit hebben gezien, gebruiken we onze ideeën die voortkomen uit onze ervaringen om te verklaren of te veronderstellen wat er is gebeurd.

Dat is de basis van Hume's scepticisme en empirisme. Voor Hume bestaan er geen aangeboren of a priori ideeën of puur rationalisme. Metafysica is dus geen wetenschap - men kan de waarheid niet rigoureus onderzoeken zonder de indrukken uit ervaring, omdat het slechts een open deur is naar willekeur, bijgeloof of religie. Het enige wat metafysica doet, is ons een goed besef geven van onze onwetendheid. Dat betekent niet dat de wetenschap geen algemene oorzaken kan aanreiken om verschijnselen te verklaren: men kan zwaartekracht aanwijzen als reden waarom een potlood dat in de lucht wordt gegooid, valt. Maar het verklaren van de oorzaak van zwaartekracht gaat het menselijk begrip te boven, dus het enige wat men kan bieden is speculatie.

Wiskunde daarentegen biedt geen wetenschappelijke inhoud. Het is een taal waarmee wetenschappers de inhoud van de wetenschap kunnen formuleren die alleen uit ervaring voortkomt. Het biedt geen methode voor het ontdekken van de waarheid, maar het biedt wel de meest geschikte taal om de wetten te formuleren die de ervaring ons leert.

“De zon zal morgen niet opkomen” is een niet-tegenstrijdige uitspraak die wiskundig niet kan worden aangetoond. Het klinkt absurd voor ons, omdat we altijd hebben gezien dat de zon elke dag opkomt en we ons nauwelijks kunnen voorstellen dat dit niet gebeurt. Men kan wiskunde gebruiken om te berekenen hoe laat de zon morgen opkomt, maar wiskunde zegt niets over de uitspraak dat de zon morgen niet zal opkomen.

Dit is een kort, krachtig boek dat pleit voor scepticisme en empirisme, twee grondbeginselen van de moderne wetenschap. Er wordt ook gezegd dat het Immanuel Kant uit zijn “dogmatische slaap” heeft gewekt.

Recensie door Marcel Santos

David Hume, Het menselijk inzicht (1748), Boom klassiek, 2002

Deze recensie verscheen eerst op Goodreads en publiceren we met toestemming van de recensent.