De vrolijke misantroop – Floris van den Berg

De Oostenrijkse schrijfster Marie von Ebner-Eschenbach (1830-1916), die verhaalde over de vele sociale conflicten in haar tijd, liet een indrukwekkend oeuvre na waarin ze met een sceptische blik keek naar de menselijke zwakheden. Ze schreef: “Je bent niets, niets zonder de anderen. De meest koppige misantroop heeft mensen nodig, al was het maar om ze te verachten.”[1] Ze was de eerste vrouw die een eredoctoraat ontving aan de Universiteit van Wenen en publiceerde enkele opmerkelijke werken waarin ze haar ideeën over moraliteit en humanisme probeerde over te brengen bij een breder publiek. Haar uitspraak over misantropie lijkt me van toepassing op de Nederlandse filosoof Floris van den Berg, die in deze turbulente tijden van de 21ste-eeuw ook met een sceptische en humane blik, de actuele conflicten aanziet en hierover al heel wat publiceerde. In het jaar 2024 hield Floris een dagboek bij waarin hij nauwgezet zijn politieke, filosofische en maatschappelijke, maar ook strikt persoonlijke overpeinzingen op papier zette met als ambitieus doel ‘greep te krijgen op de wereld’.  

Wie het eerste deel van zijn dagboek (van 1 januari tot 30 juni) leest, kan niet voorbij de vele personen wiens hoofd hij, spreekwoordelijk, liever zou zien eindigen in de mand onderaan een guillotine. Hij haalt uit naar de huidige autoritairen en despoten, de postmodernisten en nihilisten, de religieuzen en conservatieven, de wokisten en linkse nuttige idioten, de illiberalen en carnisten. Op het eerste zicht lijkt er geen lijn te zitten in dit dagboek, maar toch krijg je al lezend een goed beeld van de bijzondere filosoof die Floris van den Berg is. De lezer krijgt een overzicht van zijn belangrijkste inzichten die coherent zijn met de vele boeken die hij al schreef, zoals Hoe komen we van religie af?, Beter Weten. Filosofie van het ecohumanisme, Groen liberalisme, De olijke atheïst, De vrolijke veganist, De vrolijke feminist en De vrolijke naturist. Veel ‘vrolijke’ literatuur zou je denken, maar dat is niet het geval. Floris keert zich fel af tegen menselijke stompzinnigheid zoals oorlog – waarbij vooral Poetin het moet ontgelden, tegen de brutale tirades van Trump (die in 2024 presidentskandidaat was), tegen de gewelddadige protesten van pro-Palestijnse betogers aan universiteiten, tegen de nefaste impact van het wokisme, en tegen de immoraliteit van carnisten (ik slik even).

Op bladzijde 278 staat een grappige tekening van cartoonist Gier van Floris met de tekst: ‘Ik ben enkel boos op mensen die niet kunnen lachen’. Dat is een gezond uitgangspunt, maar er valt maar bitter weinig te lachen in dit dagboek. Het begint al met zijn vaststelling dat de democratie wereldwijd de uitzondering vormt en dat autoritarisme aan een gestage opmars bezig is. En daarbij doet hij een hele reeks opvallend profetische uitspraken. Op 26 januari 2024 schrijft hij: ‘Elke dag Trump. Elke dag tieren en razen en toch koerst hij af op een nieuwe ambtstermijn, die hij vast niet afgeeft’. En enkele dagen later: ‘Trump gaat zijn sloopwerk verrichten. De stijl van Trump normaliseert de toon van hoe je met opponenten omgaat: schelden, tieren, vals beschuldigen, onder de gordel stompen, dreigen, bullshitten, gaslighting’. Op dat moment was de latere president nog in een strijd gewikkeld voor de Republikeinse nominatie en konden velen zich niet voorstellen dat Trump, die medeplichtig was aan de aanval van zijn aanhangers op het Capitool op 6 januari 2021, opnieuw verkozen zou geraken. Maar Floris was toen al zeker: ‘Dat is het einde van de democratie in de VS’. En zo geschiedde.

Tussen zijn filosofische mijmeringen en bekommernissen door, neigt Floris naar paternalisme en zelfs moralisme. Mensen moeten veel lezen en kennis opdoen, schrijft hij. Wie dat niet doet plaatst zich als het ware buiten het maatschappelijke, maar ook het morele debat. Waarna hij afgeeft op het internet, de sociale media en Chat GPT, als boosdoeners voor onwetendheid en onverschilligheid. Hij ziet ze als een vloek, een technologie waar ons brein niet mee om kan gaan. Dit is eenzijdig, want de nieuwe technologieën brengen ook veel voordelen. Internet en sociale media hebben talloze mensen uit de onwetendheid en het obscurantisme gehaald. Arme boeren in Afrika gebruiken hun smartphone om prijzen te vergelijken om hun producten op de beste manier te verkopen. Dankzij het programma Freegate kunnen massa’s jongeren in Iran en China de websites bekijken die door hun overheid geblokkeerd zijn en zo kennisnemen van de open samenleving die Floris met zoveel vuur verdedigt. Sociale media zijn inderdaad fuiken die kunnen leiden tot fanatisme, racisme en complotdenken, maar het zijn ook potentiële bronnen van informatie die mensen tot nadenken doen stemmen.

Floris is iemand die veel hooi op zijn vork neemt. Ik word al moe om zijn dagindeling te lezen, zoals hardlopen, cardio-training, ontbijten, yoga-sessies, lezen, schrijven, (klein beetje) helpen in het huishouden, kinderen opvoeden, lesgeven, musea bezoeken, boeken kopen, uit eten en slapengaan. Ik begrijp niet hoe hij dat volhoudt. Maar Floris lijkt over een onuitputtelijke energie te beschikken, al stelt hij ook vast dat hij door al die drukte soms tekortkomt in diepgang en het opruimen van het huis. Dat zorgt voor stemmingswisselingen. Soms is hij uitgelaten over een goed verlopen gesprek of vergadering, dan weer lijkt hij de wereld als een vermoeide Atlas op zijn schouders te dragen. Gezond en gezellig kan dat niet zijn voor zijn naasten. Maar juist op die momenten duikt hij opnieuw in de wijsheid van zijn geliefde filosofen. Alsof Floris daar het antwoord hoopt te vinden op het bereiken van een volwaardig en gelukkig leven. Zo werkt het natuurlijk niet. Leven is niet een kwestie van zoeken, maar ook van handelen. Ja, de wereld is er slecht aan toe, maar probeer niet het onmogelijke om daaraan te verhelpen, zet stapje na stapje, niet alleen voor jezelf, maar ook voor je omgeving.

Opvallend is zijn afkeer voor het wokisme dat aan universiteiten bloeit als onkruid. Hij is daar zelf angstig over, want ‘wat gaan mijn studenten wel niet zeggen als ik een “foute” uitspraak doe’? Gaan ze me aangeven bij het bestuur en mij cancelen? Dat leidt naar zelfcensuur en dat kan natuurlijk niet. Sommige vormen van wokisme zijn erg, maar niet dodelijk. Klaag het aan, beschrijf in boeken hoe absurd het soms is, maar laat het je niet tot zwijgen brengen. Veel gevaarlijker is de dreiging van extreemrechts, van de Poetin-fans die geen oog hebben voor zijn moorden op zijn opponenten zoals Politkovskaja, Nemtsov en Navalny, tot de Trump-fans die geen graten zien in zijn uitspraak dat hij enkel gebonden is door zijn bedenkelijke ‘eigen moraliteit’. En ja, Hamas is een terroristische organisatie die moet uitgeschakeld worden. Maar de fanatici zitten aan beide kanten. Ook Netanyahu moet veroordeeld worden omdat hij samen met zijn dolgedraaide extreemrechtse orthodox-Joodse regeringspartners – die écht geloven dat ze op basis van een Bijbelse uitspraak recht hebben op het ‘heilige land’ – een compleet disproportionele oorlog voeren tegen Gaza en in de Westelijke Jordaanoever, waarbij tienduizenden onschuldige burgers, kinderen, vrouwen en senioren om het leven komen. Ook hier moet de Kantiaanse categorische imperatief toegepast worden. Wel heeft Floris gelijk dat bij nogal wat betogers voor een ‘Free Palestine’ antisemitisme een rol speelt en dat er zelfverklaarde progressieve intellectuelen zijn die net zoals vroeger ten opzichte van het communisme, nu de rol van nuttige idioten spelen en hun ogen sluiten voor de misogynie en homohaat onder islamisten. Waar bleven al die betogers toen de ayatollahs in Iran hun Revolutionaire Garde lieten schieten op de betogers.

Intussen rukt extreemrechts in snel tempo op, en het is goed dat Floris daarover een Woordenboek Extreemrechts schrijft – en er best geen Idioticum van maakt, want het zijn geen idioten, maar razend gevaarlijk slimme mensen die net als in de jaren dertig onze rechten en vrijheden doelgericht ondermijnen. In tal van landen, zoals in Duitsland, krijgen ze steeds meer aanhang, de AfD staat er in de peilingen op nummer 1. In de VS gebeurt intussen het onvoorstelbare. Extreemrechtse bestormers van het Capitool, onder wie de Oathkeepers, Proudboys, ThreePercenters en anderen, die tot lange gevangenisstraffen veroordeeld werden, kregen – zoals Floris voorspelde – gratie van koning Trump. Zijn ICE-agenten pakken op straat willekeurig mensen op, op basis van etnische profilering, stoppen ze in mensonwaardige detentiecentra en deporteren ze naar landen waar ze helemaal niet vandaan komen. Op 17 februari 1933 keurde Göring in nazi-Duitsland het zogeheten Schießbefehl goed, waarbij de politie en 50.000 SA’ers zonder terughoudendheid mochten schieten op politieke tegenstanders. Op 7 januari 2026 schoot een ICE-agent Renee Nicole Good, een moeder van drie kinderen, met drie gerichte schoten dood. De agent wordt niet vervolgd, de vrouw was volgens Trump een linkse activiste.

Floris schrijft in zijn dagboek over het gevaar van extreemrechts, en dat hij er angst voor heeft. Ook hier zijn zijn voorspellingen uitgekomen. De vrolijke misantroop eindigt op 30 juni 2024, maar sindsdien is er wereldwijd heel wat gebeurd. Extreemrechtse ideeën sijpelen in alle landen, ook in Nederland en België, steeds dieper door. Het is compleet absurd dat de leider van Forum voor Democratie, zo’n fan is van de meest ondemocratische wereldleider als Poetin. Baudet is een complotdenker die niet gelooft dat er ooit een mens op de maan stond, en zegt dat ruimtevaart as such zelfs niet bestaat, maar wel dat Poetin een correcte man is met een degelijk moreel kompas. De regering Schoofs, die mee geleid werd door de extreemrechtse Wilders, bakte er op economisch, sociaal, maatschappelijk en cultureel vlak niets van. Floris vermeldt ergens dat het BTW-tarief voor culturele goederen en diensten van 9 naar 21 procent gaat. Het lijkt een detail, maar het is opvallend hoe extreemrechts wereldwijd boeken, kranten, musea en dergelijke viseert. Ook dat zagen we gebeuren in het jaar 1933. Kennis, wetenschap en waarheid zijn de grootste vijanden van extreemrechts, dus die willen ze onder controle krijgen.

Met de opmars van extreemrechts zien we een omgekeerde vorm van wokisme die qua cancelen van andersdenkenden veel verder gaat. Zo blokkeerde Trump in het kader van zijn DEI-politiek massa’s subsidies aan Amerikaanse universiteiten, instellingen en musea omdat hij het inhoudelijk er niet mee eens is. Tal van onderzoeksrichtingen over behandeling van van HiV en kanker, genderstudies en klimaatopwarming hebben geen middelen meer. Veel Amerikaanse professoren verloren hun baan en zijn nu aan de slag in Canada en Europa. De extreemrechtse christelijke vrouwenorganisatie Moms for Liberty heeft tot doel om zoveel mogelijk te infiltreren in schoolbesturen om op die manier te beslissen wat leerlingen mogen lezen of niet. PEN-Amerika berekende dat er sinds 2021 landelijk 23.000 boeken verboden werden op openbare scholen en bibliotheken. Zo onder meer The Handmaid’s Tale van Margaret Atwood, The Bluest Eye van Nobelprijswinnares voor Literatuur Tori Morrison, en An Indigenous Peoples' History of the United States van Roxanne Dunbar-Ortiz. Er mag blijkbaar niet gesproken worden over homoseksualiteit, transgenders, de slavernij en de native Americans. In een county in Florida werd zelfs de grafic novel van het Dagboek van Anne Frank uit heel wat bibliotheken gehaald. Republikeinen in Texas plaatsen de Tien Geboden bij de schoolpoorten. Ze bepleiten bidden op school en willen dat leerlingen het creationisme leren in plaats van de evolutietheorie. Trump dreigt federale subsidies van universiteiten in te houden als die zich niet conformeren aan zijn narratief. Niet de waarheid staat langer centraal, maar wel de visie van conservatieve, nationalistische en religieuze machthebbers. En dan zijn er nog de ontslagen van transgenders uit het leger, en het opzijschuiven van vrouwen en zwarten ten voordele van witte mannen. In Vlaanderen en Duitsland wil extreemrechts kliklijnen zodat scholieren ‘linkse leerkrachten’ anoniem kunnen aangeven. Dat is pas cancelen.

Floris laveert voortdurend tussen pessimisme (de aarde is om zeep, ik geloof niet meer in onderwijs) en optimisme (ik ben een vrolijk schrijvende denker, ik dans door de kamer, ik ben gelukkig). Hij leeft liever buiten de boze wereld en streeft voortdurend naar ataraxia of gemoedsrust. Die vindt hij blijkbaar niet bij De Vrije Gedachte waarvan hij voorzitter is (of was) en waar dogmatisme soms even sterk aanwezig blijkt te zijn als in een streng gereformeerde kerkgenootschap. Het ergert hem duidelijk. Tot hij bij het lezen van een boek van Peter Singer weer opvrolijkt. Hij is een ‘singeriaan’, schrijft hij, en zijn focus ligt op het uitbannen van carnisme. Hij is dan ook een veganist, en hij neemt dat heel ernstig. Minder vlees eten of vegetarisch zijn, is gewoon onvoldoende. Wie een correct moreel kompas heeft, eet geen vlees, punt uit. Maar zijn interesses gaan nog veel meer richtingen uit, van voorstander van publieke seks en het toelaten van softdrugs, over het bekampen van religieuze onzin en het nemen van een vliegtuig om zich te verplaatsen, tot zijn verzet tegen hoofddoeken bij politiemensen en indoctrinatie door ouders van hun kinderen. Al blijkt hij toch zijn mond te houden als zijn eigen ouders iets volkomen verkeerds zeggen. Een beetje meer moed, denk ik dan.

Is dit een nuttig boek? Het lijkt soms dat Floris daar zelf aan twijfelt. ‘Ik ben een brulkikker die niemand hoort’, zo schrijft hij. Daarin vergist hij zich. Doorheen het dagboek lees ik kleine gebeurtenissen van mensen, vaak studenten en scholieren, bij wie hij een vlammetje heeft ontstoken. Daar mag hij terecht fier op zijn. Deze persoonlijke zoektocht van Floris tussen goed en kwaad is juist bijzonder nuttig om te zien hoe moeilijk het is om een oordeel te vellen. In tegenstelling tot wat hij zelf soms denkt, heeft Floris wel degelijk impact op ons moreel handelen. Een ex-hindoe bekeert zich na lezing van zijn werk tot het atheïsme. Dat lijkt een minuscule overwinning, maar dat is niet zo. Net zoals in zijn lessen over de nood aan milieubescherming en over veganisme, heeft hij al meerdere personen overtuigd. Zo is het altijd begonnen. Door eerst enkele mensen te overtuigen en zo langzame stappen vooruit te zetten. Het doet me denken aan de compleet vergeten Cesare Beccaria die zich in de 18de eeuw inzette voor een humaan strafrechtelijk systeem, en dus tegen vreselijke lijfstraffen en de doodstraf. Zelfs zijn collega-Verlichtingsdenkers trokken er hun wenkbrauwen bij op. Beccaria verdween in de nevelen van de geschiedenis. Tot iemand hem oppikte en over hem vertelde. Zo zal het Floris – in het slechtste geval – ook vergaan. En daarom moet hij doorgaan met wat hij het beste kan: filosoferen en boeken schrijven. En wat meer helpen in het huishouden, want dat is een minpunt.

Om hem verder aan te moedigen, zijn twijfel te overwinnen, hem aan te sporen om verder het goede te doen en het leed uit de wereld te helpen herhaal ik nog eens: Floris van den Berg is de meest consequente filosoof die ik ken. Nu nog de rest van de wereld daarvan overtuigen.

Dirk Verhofstadt

Floris van den Berg, De vrolijke misantroop, Boekscout, 2025

[1] “Nichts bist du, nichts ohne die andern. Der verbissenste Misanthrop braucht die Menschen doch, wenn auch nur, um sie zu verachten.” Marie von Ebner-Eschenbach, Aphorismen, (1893), Zenodot Verlag, 2015.