Menselijke waardigheid is geen economische restpost – Dirk Diels

Sommige maatschappelijke discussies gaan ogenschijnlijk over arbeid, belastingen of de betaalbaarheid van de zorg. In werkelijkheid draaien ze om een diepere vraag: wat is een mens waard? De voorbije weken plaatsten ondernemer Roland Duchâtelet en KU Leuven-hoogleraar Alain Verbeke die vraag opnieuw op de voorgrond. Hun tussenkomsten raken aan de verhouding tussen economische bijdrage en menselijke waardigheid, en daarmee aan een van de oudste breuklijnen binnen het liberale denken.

Duchâtelet pleitte eerder voor kinderarbeid vanaf twaalf jaar, stelde dat veel burn-outs vooral oneigenlijk gebruik van het sociale systeem weerspiegelen en opende een debat over de hoge kosten van het laatste levensjaar. Daar zou de federale overheid volgens hem aanzienlijke besparingen kunnen realiseren. Verbeke verdedigde dan weer een vorm van meervoudig stemrecht waarbij burgers die meer belastingen betalen ook meer politieke invloed zouden krijgen.

Over elk van die voorstellen kan afzonderlijk worden gediscussieerd. De houdbaarheid van de verzorgingsstaat, de efficiëntie van overheidsuitgaven en de kwaliteit van het onderwijs zijn legitieme onderwerpen van debat. Toch vertonen deze standpunten een gemeenschappelijke onderstroom: de neiging om menselijke waarde steeds sterker te verbinden met economische nuttigheid. De vraag wordt dan niet langer wie iemand is, maar wat iemand oplevert.

Dat staat op gespannen voet met een fundamenteel liberaal uitgangspunt. Het liberalisme begon niet bij economische productiviteit, maar bij menselijke waardigheid. Van John Locke en John Stuart Mill over sociaalliberalen als William Beveridge, Raymond Aron en Ralf Dahrendorf tot hedendaagse denkers als Martha Nussbaum vertrekt de liberale traditie van het idee dat ieder individu een intrinsieke waarde bezit die voorafgaat aan inkomen, gezondheid, succes of maatschappelijk nut.

Mensen hebben niet rechten omdat ze nuttig zijn. Ze zijn nuttig omdat ze eerst rechten hebben. Die gedachte vormt de morele kern van een vrije samenleving. Zodra menselijke waardigheid afhankelijk wordt van economische prestaties, verandert vrijheid van een universeel recht in een voorwaardelijk privilege. Dan ontstaat onvermijdelijk een hiërarchie tussen burgers: tussen productieven en kwetsbaren, tussen zelfstandigheid en afhankelijkheid, tussen wie veel bijdraagt en wie op solidariteit is aangewezen.

De geschiedenis leert hoe snel dergelijke redeneringen hun weg vinden naar maatschappelijke instellingen. Kinderen worden dan in de eerste plaats toekomstige arbeidskrachten. Ouderen worden budgettaire lasten. Werkzoekenden, zieken en gehandicapten verschijnen niet langer als burgers met gelijke waardigheid, maar als kostenposten die zich moeten verantwoorden. Wat begint als een financieel argument, eindigt vaak als een moreel oordeel.

Precies daarom verdient het begrip humanitas opnieuw aandacht. In haar essay Humanitas. Een vergeten ideaal (2023) herinnert filosofe Alicja Gescinska dat beschaving meer is dan welvaart, technologie of institutionele efficiëntie. Humanitas verwijst naar een moreel en cultureel ideaal waarin mensen elkaar erkennen als medemensen, niet omdat zij iets opbrengen, maar omdat zij een gedeelde menselijke waardigheid bezitten.

Dat ideaal vraagt meer dan medelijden. Het vraagt betrokkenheid, empathie en verantwoordelijkheid. Het veronderstelt dat we de mens niet reduceren tot zijn economische functie, zijn electorale gewicht of zijn bijdrage aan de begroting. Zoals Hannah Arendt beklemtoonde, begint politieke en morele volwassenheid bij de bereidheid ons aangesproken te voelen door het lot van anderen. Humanitas verdwijnt zodra onverschilligheid de plaats inneemt van betrokkenheid, zodra comfort belangrijker wordt dan verantwoordelijkheid en zodra de ander niet langer verschijnt als medemens, maar als last of kostprijs.

Precies daar ligt de grens tussen een samenleving die mensen beoordeelt op hun waardigheid en een samenleving die hen beoordeelt op hun nut. Dat betekent niet dat moeilijke discussies over schaarste, zorgkosten of hervormingen moeten worden vermeden. Integendeel. Een volwassen verzorgingsstaat moet voortdurend afwegen hoe schaarse middelen het best worden ingezet. Ook verdedigers van ons sociaal model mogen vragen over de betaalbaarheid van sociale voorzieningen niet uit de weg gaan. Maar er bestaat een principieel verschil tussen de vraag hoe middelen moeten worden verdeeld en de vraag hoeveel een mens waard is. Het eerste behoort tot de normale politieke discussie. Het tweede raakt aan de morele fundamenten van een vrije samenleving.

Daarom zijn leerplicht en het verbod op kinderarbeid meer dan praktische beleidskeuzes. Ze drukken de overtuiging uit dat kinderen tijd en kansen moeten krijgen om uit te groeien tot vrije en verantwoordelijke burgers. Om dezelfde reden is algemeen stemrecht meer dan een technische regeling. Het vertrekt van het radicale idee dat politieke gelijkheid voortvloeit uit morele gelijkheid. Democratie is geen aandeelhoudersvergadering waarin invloed afhangt van financiële inbreng, maar een bestel waarin iedere burger als gelijke meetelt omdat iedere burger een gelijke menselijke waardigheid bezit.

Een liberaal mensbeeld hoeft daarom niet blind te zijn voor verantwoordelijkheid, inspanning of persoonlijke keuze. Vrijheid zonder verantwoordelijkheid verwordt tot vrijblijvendheid. Maar verantwoordelijkheid zonder oog voor menselijke kwetsbaarheid mondt uit in hardvochtigheid. Een vrije samenleving heeft beide nodig: ruimte voor initiatief én bescherming van menselijke waardigheid.

De grootste uitdaging voor het liberalisme van de eenentwintigste eeuw is uiteindelijk niet economisch, maar antropologisch. Het gaat niet in de eerste plaats om de vraag hoeveel markt of hoeveel overheid wenselijk is, maar om het mensbeeld waarop onze instellingen rusten. Beschouwen we burgers vooral als producenten, consumenten en belastingbetalers? Of erkennen we hen als personen met een onvervreemdbare waardigheid die elke economische functie overstijgt?

Op die vraag hebben liberalen historisch een helder antwoord gegeven. De mens is geen middel, maar een doel op zich. Niet zijn nut, maar zijn waardigheid vormt het vertrekpunt van vrijheid. Dat was de inzet van de liberale emancipatiestrijd in het verleden en het blijft de noodzakelijke voorwaarde voor een vrije en rechtvaardige samenleving vandaag.

Dat is geen sentimenteel humanisme, maar de diepste vorm van liberaal realisme. Vrijheid kan alleen standhouden wanneer de waardigheid van iedere mens eraan voorafgaat. Zodra mensen worden herleid tot hun economisch nut, verliest een samenleving geleidelijk haar morele kompas. Humanitas is daarom geen nostalgisch ideaal uit het verleden, maar een blijvende opdracht voor iedereen die vrijheid ernstig neemt.

Dirk Diels

De auteur is redacteur bij het nieuwsplatform Flows en voormalig directeur Ondernemen en innovatie, stad Antwerpen