Teksten

De scheiding der machten is in gevaar – Dirk Verhofstadt

De scheiding der machten is in gevaar – Dirk Verhofstadt

Op 9 november 2026, schreef de socioloog en voormalige socialistische huisideoloog Mark Elchardus een column in De Morgen met als titel: “De wetgever lijkt me beter geschikt om de wet te interpreteren dan een ideologisch en sociaal homogeen rechtscollege”. Daarin uit hij opnieuw scherpe kritiek op de rechterlijke macht. Hij herhaalt ook standpunten die hij eerder in zijn boek Reset (2021) en latere columns verdedigde, zoals de invoering van een parlementaire beroepsprocedure waarbij een tweederdemeerderheid van het parlement rechterlijke uitspraken die betrekking hebben op het hele land of een volledige gemeenschap, ongedaan kan maken. Voorstellen om het parlement rechterlijke uitspraken te laten terzijdeschuiven, raken aan iets fundamenteels. In de jaren dertig in Duitsland begon de afbouw van de rechterlijke onafhankelijkheid met de stelling dat rechters de volkswil in de weg stonden. Dat leidde uiteindelijk tot een stapsgewijze afbouw van de scheiding der machten.

Vanaf de machtsovername door Hitler op 30 januari 1933 begonnen de nazi’s het juridische leven in Duitsland te onderwerpen aan hun totalitaire ideologie en in overeenstemming te brengen met het Führerprinzip waarbij één man beslist. Nazigezinde rechtsgeleerden als Carl Schmitt, Roland Freisler, Otto Georg Thierack en Hans Frank vonden dat de uitvoerende macht boven de rechterlijke macht moest staan. Met de oprichting van de Akademie für Deutsches Recht op 26 juni 1933 begon het naziregime de rechtspraak te onderwerpen aan zijn ideologie: de rechter moest Vollstrecker des Volkswillens (de uitvoerder van de wil van het volk) worden. Het argument van de volkswil werd vooral gebruikt door hoge partijleden die het niet eens waren met een rechterlijke uitspraak. Rechters werden in de eerste maanden van 1933 niet uit hun ambt ontzet, maar, zo zeiden de nazi’s, ‘ze zijn niet immuun tegen fysieke aanvallen’ die konden voortvloeien uit de volkswoede.[1] Op 7 april 1933 werd het Gesetz zur Wiederherstellung des Berufsbeamtentums goedgekeurd die het mogelijk maakte om joodse en ‘politiek onbetrouwbare’ rechters te ontslaan en ze te vervangen door nazigezinde juristen. Zo kreeg Hitler steeds meer greep op de rechterlijke macht.

Toch waren er in 1933 rechters die zich niet helemaal naar de wensen van het regime schikten. Op 23 december 1933 bijvoorbeeld werd in het Reichsgericht in Leipzig het vonnis uitgesproken over de verdachten van de Rijksdagbrand die plaatsvond op 27 februari 1933.[2] De hoofdverdachte Marinus van der Lubbe, die had bekend dat hij de dader was, kreeg de doodstraf op basis van het Gesetz über Verhängung und Vollzug der Todesstrafe die werd goedgekeurd op 29 maart 1933, de zogenaamde Lex van der Lubbe. Die wet voerde met terugwerkende kracht de doodstraf in voor onder meer brandstichting gepleegd tussen 31 januari en 28 februari 1933, wat in strijd was met het legaliteitsbeginsel. Op 10 januari 1934 werd hij onthoofd. De vier andere communistische beklaagden, de Duitser Ernst Torgler en de Bulgaren Georgi Dimitrov, Blagoi Popov en Wassil Tanev, werden tot verbazing van de nazi’s echter vrijgesproken, mede dankzij het sterke juridische verweer van Dimitrov. Het hof aanvaardde wel de nazithese dat de brand deel uitmaakte van een communistisch complot, maar vond onvoldoende bewijs tegen de vier.

Hitler noemde het vonnis ‘een belachelijk resultaat’ te wijten aan ‘domme rechters’.[3] Goebbels noteerde in zijn dagboek: ‘Lubbe doodstraf. Alle anderen, ook Torgler, vrijgesproken. Dat komt ervan als je de revolutie overlaat aan juristen. Dit gerechtshof moet verdwijnen. Er moet een gerechtshof komen dat het Duitse volk beschermt.’[4] Ook de nazikrant Völkischer Beobachter verwierp de uitspraak als een gerechtelijke dwaling ‘die de noodzaak aantoont tot een diepgaande hervorming van onze rechtspraak, die in vele opzichten nog de weg bewandelt van een gedateerde, liberalistische gedachtegang die het volk vreemd is.’[5]

Als reactie op de vrijspraken in het Rijksdagbrandproces werd op 24 april 1934 het Volksgerichtshof (Volksgerechtshof) in Berlijn opgericht. Het behandelde vooral zaken van hoog- en landverraad, eerst als een speciale rechtbank, nadien als een gewone rechtbank die oordeelde in eerste en laatste aanleg. Rechters moesten ‘de volkswil’ volgen want die was volgens de nazi’s belangrijker dan formele wetten en regels. Tegen een uitspraak van het Volksgerichtshof was geen beroep mogelijk. Enkel Hitler kon nog gratie verlenen, wat hij maar heel zelden deed. In een manifest uit 1936 omschreef de rechtsgeleerde Hans Frank de taak van de rechter: ‘De rechter staat niet boven de burger als vertegenwoordiger van het staatsgezag, maar is een lid van de levende Volksgemeinschaft van het Duitse volk. Het is niet zijn plicht om een bijdrage te leveren aan de handhaving van een wet die boven de Volksgemeinschaft staat om een stelsel van universele waarden op te leggen.’[6] In 1942 volgden nog de beruchte Richterbriefe die aan de hand van voorbeelden bepaalden welke uitspraken de rechters moesten doen. Na de oorlog werd het Volksgerichtshof door de Geallieerde Controleraad formeel afgeschaft. De Bondsrepubliek Duitsland herstelde in 1949 met de nieuwe grondwet de scheiding der machten.

Verontrustend is dat sommige intellectuelen en politici nu opnieuw die scheiding der machten willen doorbreken en pleiten voor een soort volksberoep waarbij het parlement met een bijzondere meerderheid rechterlijke uitspraken kan vernietigen. Dat idee wordt verdedigd door Mark Elchardus die uithaalt naar wat hij de ‘juristocratie’ noemt en die rechters activisme verwijt.[7] Uitspraken van rechtscolleges zou hij laten onderwerpen aan het parlement dat kan beslissen om een onwelgevallige uitspraak die het hele land of een volledige gemeenschap raakt, naast zich neer te leggen. Dat idee wordt ook ingenomen door de nationalistische politicus Sander Loones (N-VA) die het gemunt heeft op de zogenaamde ‘activistische rechters’. Hij wil daaraan verhelpen door een soort volksberoep dat uitspraken van het Grondwettelijk Hof zou kunnen ‘overrulen’ via een tweederdemeerderheid in het parlement. Dat is dezelfde meerderheid die nodig is voor een grondwetswijziging, maar dan zonder de zware herzieningsprocedure met tussentijdse verkiezingen. Dit is een verregaande ondermijning van de trias politica. De taak van het Hof is immers om na te gaan of wetten, decreten en ordonnanties in overeenstemming zijn met de grondwet. Een vernietigingsarrest van het Hof heeft absoluut gezag van gewijsde en leidt ertoe dat de vernietigde bepaling geacht wordt nooit te hebben bestaan omdat het Hof ex tunc vernietigt. Dat afschaffen schendt het fundament van de rechtsstaat.

Het is niet voor niets dat Duitsland na de oorlog, op 23 mei 1949, een nieuwe grondwet aannam waarin de oprichting van het Bundesverfassungsgericht (Federaal Constitutioneel Hof) werd vastgelegd. In 1951 werd dit Hof officieel opgericht en gevestigd in Karlsruhe. Het doel ervan was om te vermijden dat een parlementaire meerderheid ooit nog de grondrechten zou kunnen schenden of afschaffen, zoals Hitler deed. De geschiedenis leert immers dat ook een tweederdemeerderheid geen garantie is: op 23 maart 1933 nam de Rijksdag met meer dan twee derde van de stemmen het Ermächtigungsgesetz (de Machtigingswet) aan, waarmee het parlement zichzelf buitenspel zette. Daarom kan in Duitsland zelfs een tweederdemeerderheid, zoals Sander Loones voorstelt, de fundamenten van de Grondwet nooit wijzigen: de zogenaamde Ewigkeitsklausel (Eeuwigheidsclausule) in de Duitse Grondwet (artikel 79, lid 3) sluit dat uit. De democratische rechtsorde, de scheiding der machten en de bescherming van de menselijke waardigheid zijn in Duitsland aldus grondwettelijk onveranderbaar verankerd.

Het lijkt erop dat in ons land bepaalde intellectuelen en politici de geschiedenislessen van de 20ste eeuw vergeten zijn. Met hun oproepen om de politiek boven de rechterlijke macht te plaatsen, komen we in een systeem dat in het verleden geleid heeft tot de afbraak van de rechtsstaat. En dat gebeurt de voorbije jaren steeds vaker onder impuls van vooral Vlaams-nationalistische bewindvoerders, die de hete adem van extreemrechts in de nek voelen. Denk aan Theo Francken die in 2016 weigerde een visum af te leveren ondanks een rechterlijke uitspraak; die in 2018 het folterverbod in het EVRM wilde ‘omzeilen’; en die de Conventie van Genève deels achterhaald vindt.[8] Denk aan burgemeester Els van Doesburg die vermeende overlastplegers preventief liet arresteren zonder wettige grondslag, aldus de Liga voor Mensenrechten.[9] Denk aan minister Anneleen Van Bossuyt die gerechtelijke beslissingen naast zich neerlegt, openlijk weigert dwangsommen te betalen en het asielrecht ondermijnt.[10] Denk nogmaals aan Van Bossuyt die mee aanstuurde op het ontvangen in België van een delegatie van de Taliban om uitgeprocedeerde Afhanen terug te kunnen sturen naar hun thuisland, waarmee ze een middeleeuws terreurregime legitimeert en het Vluchtelingenverdrag schendt.[11] En denk nogmaals aan Van Bossuyt die de juridisch fel omstreden wet op de woonstbetredingen liet goedkeuren ondanks de kritiek van mensenrechtenorganisaties en alle onderzoeksrechters in ons land.[12] Ook het wetsontwerp-Quintin van de liberale minister van Binnenlandse Zaken gaat dezelfde weg op. Het wil de regering de macht geven om de activiteiten van radicale en extremistische groepen tijdelijk te verbieden, zonder voorafgaande tussenkomst van een rechter. Volgens het Federaal Instituut voor de Rechten van de Mens is zo’n regeling te vaag en onverenigbaar met de vrijheid van vereniging (artikel 27 van de Grondwet). Wie zal beoordelen welke groepen al dan niet radicaal of extremistisch zijn?

Het schrijnende is dat de meeste van die voorstellen, beslissingen en wetten onnodig zijn omdat het huidige strafrecht voldoende middelen heeft om de beoogde doelen te bereiken. Wie effectief overlast pleegt, kan nu al beboet of gearresteerd worden. Wie verdacht wordt van nieuwe misdrijven, kan in een strafdossier opgepakt worden, waar hij of zij zich ook bevindt, via een huiszoeking met machtiging van een onderzoeksrechter. Groepen en organisaties die een gevaar vormen voor de openbare veiligheid kunnen na tussenkomst van de rechtbank verboden worden. Het gaat hier dus eerder om profilering van politici dan om de zorg voor de algemene veiligheid. ‘Het gemak waarmee de huidige politici fundamentele rechten bij het huisvuil zetten voor eigen politiek gewin, begint toch wel zorgwekkende vormen aan te nemen,’ schrijft gerechtsjournalist Joris Van der Aa in De Morgen en hij heeft gelijk. Het zijn verontrustende politieke uitspraken en maatregelen. Ze tonen aan dat de wetgevende macht juridische adviezen negeert en grondwettelijke bepalingen op de helling zet, en dat de uitvoerende macht rechterlijke uitspraken naast zich neerlegt. Daarmee ondermijnen ze de scheiding der machten. En dan komt Elchardus nog met de sloophamer: het parlement laten beslissen over een rechterlijke uitspraken.

Het is dan ook hoog tijd dat alle rechtgeaarde democraten daartegen in het verweer komen en zeggen: No pasarán!

 

Dirk Verhofstadt

De auteur is moraalfilosoof, kernlid van Liberales en auteur van onder meer Dagboek 1933. Het gevaar van extreemrechts

[1] Michael Burleigh, Het Derde Rijk. Een nieuwe geschiedenis, De Bezige Bij, 2008, p. 174-175.

[2] De dag daarna, op 28 februari 1933, werd het nooddecreet "Ter bescherming van volk en staat" uitgevaardigd. Hiermee werden fundamentele democratische rechten opgeschort, waardoor de politie en de SA op elk gewenst moment arrestaties konden verrichten. Het brief- en telecommunicatiegeheim werd afgeschaft, evenals de vrijheid van meningsuiting, de persvrijheid en de verenigingsvrijheid. Zie: https://www.mdr.de/geschichte/reichstagsbrand-102.html

[3] Idem.

[4] Willem Melching en Marcel Stuivenga (red.), Joseph Goebbels Hitlers spindoctor. Een selectie uit de dagboeken 1933-1945, Bert Bakker, 2011, p. 65.

[5] Richard Evans, Het Derde Rijk. Deel 2. Dictatuur, Spectrum Standaard Uitgeverij, 2006, p. 79.

[6] Richard Evans, Het Derde Rijk. Deel 2. Dictatuur, Spectrum Standaard Uitgeverij, 2006, p. 84.

[7] Mark Elchardus, Reset. Over identiteit, gemeenschap en democratie, Ertsberg, 2021, p. 410 e.v.

[8] In december 2016 weigerde staatssecretaris voor Asiel en Migratie Theo Francken een humanitair visum af te leveren aan een Syrisch gezin in nood ondanks een arrest van het Brusselse hof van beroep om dat wel te doen. Zie: https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2016/12/07/hof_van_beroep_belgiemoetvisumgevenaansyrischefamilie-1-2838210/ In juni 2018 pleitte Francken ervoor dat België artikel 3 van het EVRM dat foltering verbiedt zou ‘omzeilen’. Zo zouden vluchtelingenboten kunnen teruggesleept worden naar de plek waar ze vandaan kwamen. Zie: https://www.bnnvara.nl/joop/artikelen/belgische-staatssecretaris-wil-anti-folterverdrag-vn-omzeilen Volgens Francken werd de Conventie van Genève opgesteld in een context die nu deels voorbij is. Zie: https://www.rtbf.be/article/les-reactions-pleuvent-contre-les-declarations-de-bart-de-wever-9087943

[9] https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2026/10/09/klacht-liga-voor-mensenrechten-agentschap-binnenlands-bestuur-ar/ Dat er duidelijk een probleem is met deze beslissing van de burgemeester blijkt uit het feit dat de politie in een interne nota benadrukte dat er wél degelijk overlast moet zijn.

[10] Op 1 oktober 2025 stelden het Hof van Cassatie, het College van procureurs-generaal en het College van de hoven en rechtbanken in een gezamenlijke verklaring dat haar uitspraken “symptomatisch zijn voor een verontrustende evolutie waarin een lid van de uitvoerende macht zich boven de wet meent te kunnen plaatsen,” en dat dit de fundamenten van de rechtsstaat en de scheiding der machten ondermijnt. Zie: https://www.knack.be/nieuws/belgie/politiek/zelden-gezien-rechterlijke-macht-geeft-anneleen-van-bossuyt-n-va-veeg-uit-de-pan/

[11] In een mededeling van 24 juli 2025 stelt de VN dat “Afghanen die naar hun land terugkeren geconfronteerd worden met ‘ernstige schendingen’ van hun mensenrechten door de ‘de facto’ machthebbers van de Taliban.” Dat laatste is belangrijk. Eén van de kernpunten van het Vluchtelingenverdrag dat België mee ondertekend heeft, stelt dat je niemand het land mag uitzetten (refouleren) naar een gebied waar de veiligheid en het leven van de betrokkenen ernstig wordt bedreigd, aldus artikel 33.

[12] Beluister hier de kritiek van eremagistraat Henri Heimans op dit wetsontwerp: https://www.vrt.be/vrtmax/luister/radio/d/de-ochtend~11-19/de-ochtend~11-39346-0/fragment~d2c9c930-645d-4d53-8df5-9971a9a78963/

Print Friendly and PDF
Kiezen tussen belastingprivileges en geen belastingprivileges - Paul De Grauwe

Kiezen tussen belastingprivileges en geen belastingprivileges - Paul De Grauwe