Le courage de la nuance – Jean Birnbaum

In deze tijden waarin identitaire ideologieën zich het taaleigen toe-eigenen door het doordrukken van hun doctrinaire terminologie - van omvolking tot non-binair -, zou ik willen pleiten voor de herwaardering van een ander soort taaleigen. Ik denk dan aan woorden als ‘sommigen’, ‘enkelen’, ‘bepaalde’, … Deze woorden hebben met elkaar gemeen dat zij niet veralgemenen, zij brengen nuance.

Veralgemenen is één van de kwalijke ziekten van vandaag. Misschien van altijd-al-geweest. ‘Vreemdelingen zijn misdadigers’, ‘langdurig zieken profiteurs’ en ‘witte cis-mannen’ racistische seksisten en aanhangers van de patriarchale samenleving’.

Generalitis – de ziekelijke drang tot veralgemenen – is een hersenziekte die heel besmettelijk is en het denken aantast. Zij treft alle lagen van de bevolking. De bekendste oorzaken zijn onnadenkendheid, gebrekkig vermogen om kritisch te denken, dogmatisme, de drang naar conformisme en mimetisme.

Gelukkig is er een werkzame, kosteloze remedie tegen: nuancering.  Helaas is nuance een begrip dat in dit – letterlijk en figuurlijk – verhitte tijdperk almaar meer in de verdrukking komt.

Een boek dat hoop schept is Le courage de la nuance van Jean Birnbaum, de hoofdredacteur van Le Monde des Livres, de wekelijkse literaire bijlage bij de Franse krant Le Monde.

Aan de hand van het werk en het leven van denkers als Albert Camus, Georges Bernanos, Raymond Aaron, Hannah Arendt, George Orwell, en anderen houdt Jean Birnbaum in dit essay een warm pleidooi voor het beoefenen van nuance in het publieke debat. Minder polarisering, meer nuancering dus.

Ik las het in 2021 toen het uitkwam. Ik kan het warm aanbevelen. Het was ook een van de lievelingsboeken van wijlen Caroline Pauwels. Naast de airco en een frisse duik in het zwembad, een perfect remedium tegen deze verhitte tijden. Dat zeg ik zonder te willen veralgemenen.

Michel De Wolf

Jean Birnbaum, Le courage de la nuance, Seuil, 2021