De liberale democratie begint te wankelen - Siebo M. H. Janssen
De uitslag van de deelstaatverkiezingen in Sachsen-Anhalt van 6 september 2026 markeert een historisch keerpunt. Met 43,8 procent van de stemmen behaalt de AfD niet alleen haar tot dusver beste resultaat ooit bij een deelstaatverkiezing, maar ook het beste resultaat dat ooit een enkele partij in deze deelstaat heeft behaald sinds de oprichting ervan in 1990. Ze mist maar nét een absolute meerderheid van de zetels in de Landtag – 39 van de 83 zetels, terwijl 42 nodig zouden zijn geweest. Dat een partij die door de deelstaatlijke inlichtingendienst als "bewezen rechts-extremistisch" wordt bestempeld, zo'n resultaat behaalt, is een bevinding die tot nadenken moet stemmen en niet valt weg te redeneren.
Opmerkelijk is ook de recordopkomst van 77,8 procent. Dat toont aan dat dit geen verkiezing was die door niet-stemmers of protestonthouding werd bepaald, maar juist door een zeer bewuste, brede mobilisatie van de kiezers – in de ene of de andere richting.
De eigenlijke breuklijn van deze verkiezing is echter de val van de CDU. Met circa 17 procent verliest de partij, die sinds de Duitse hereniging meestal de sterkste of in elk geval een meeregerende kracht was in Sachsen-Anhalt, meer dan de helft van haar eerdere stemmenaandeel en behaalt daarmee haar slechtste resultaat ooit bij een deelstaatverkiezing. Bij de districtszetels viel ze zelfs volledig buiten de boot: van de 41 kiesdistricten gingen er 38 naar de AfD en drie naar Die Linke – geen enkele naar de CDU, waardoor alle CDU-afgevaardigden voor het eerst uitsluitend via de partijlijst in de Landtag komen. Een omvang van de nederlaag die met het etiket "slecht verkiezingsresultaat" nauwelijks nog adequaat is te omschrijven. Het gaat om de ineenstorting van een over decennia opgebouwde politieke machtsbasis.
Bijzonder opmerkelijk daarbij is dat deze val niet ondanks, maar veeleer parallel aan een landelijke strategie van de CDU-top plaatsvond om zich op migratiegebied duidelijk naar rechts te bewegen, in de hoop AfD-kiezers een vermeend gematigd alternatief te bieden. Sachsen-Anhalt levert daarmee een empirisch tegenargument voor die strategie: kiezers die kiezen voor migratiekritische en rechts-populistische standpunten, trekken bij voorkeur naar het vermeende origineel en niet naar een kopie. Met deze koers heeft de CDU ogenschijnlijk noch haar traditionele achterban uit het burgerlijke midden weten te behouden, noch AfD-kiezers weten terug te winnen – integendeel, ze heeft aan beide kanten aan profiel en geloofwaardigheid ingeboet. Deze erosie zal ook binnen de partij ongetwijfeld leiden tot discussies over de ingeslagen koers, de rol van de Oost-Duitse deelstaatafdeling en de partijleiding als geheel, discussies die tot ver buiten Sachsen-Anhalt zullen doorwerken.
Bijzonder kritisch te bezien is bovendien de houding van het BSW[1], dat al bereidheid heeft gesignaleerd tot projectgebonden samenwerking met de AfD, bijvoorbeeld op het gebied van energiebeleid. Wie zich enerzijds positioneert als alternatief voor de gevestigde partijen en anderzijds de deur op een kier zet voor een partij die als bewezen rechts-extremistisch geldt, draagt actief bij aan de normalisering van die partij – ongeacht alle verzekeringen dat het slechts om zakelijke, incidentele gevallen zou gaan. Zo'n houding ondermijnt precies die democratische afbakening die op dit moment nodig zou zijn, en zendt een funest signaal naar een toch al fragiele politieke cultuur.
Het eigenlijke gevaar voor de democratie in Sachsen-Anhalt schuilt daarom minder in een mogelijke besluitloosheid van de nieuwe Landtag dan in het vooruitzicht dat deze wél degelijk tot handelen zal overgaan – op een manier die de democratische substantie aantast. Een zwaar verzwakte CDU beschikt nauwelijks nog over de parlementaire kracht om een houdbare democratische meerderheid zonder de AfD te organiseren. Precies in dat vacuüm dringt een BSW binnen, wiens uitgesproken bereidheid tot projectgebonden samenwerking met de AfD de scheidslijnen tussen democratische en rechts-extremistische krachten systematisch doet vervagen. Elke stemming, elk wetsvoorstel dat in de toekomst met stemmen van de AfD tot stand komt – of dat nu via actieve samenwerking of stilzwijgende gedoogsteun gebeurt – verschuift de grens van wat politiek als normaal geldt, een stukje verder. Het eigenlijke risico is dus niet de stilstand, maar een geleidelijke uitholling van het cordon sanitaire door precies die krachten die haar eigenlijk zouden moeten verdedigen.
Drs. Siebo M. H. Janssen
De auteur is een Duitse politicoloog en historicus gespecialiseerd in internationale politiek en de hedendaagse geschiedenis.en kernlid van Liberales
[1] De BSW is de Bündnis Sahra Wagenknech, een conservatieve en links-nationalistische partij die vijf zetels veroverde in de Landtag in Sachsen-Anhalt.
