De weg naar slavernij – Friedrich Hayek

Als getuige van de opkomst van totalitaire politieke regimes zoals het nazisme, fascisme en communisme, en hun verschrikkelijke gevolgen voor Europa, waarschuwt Hayek in dit boek voor de gevaren van centrale planning als een weg naar totalitarisme en verlies van individuele vrijheid.

Hij erkent echter dat enige planning noodzakelijk is, aangezien het voor een parlement niet haalbaar zou zijn om alle economische beslissingen te nemen. Volgens zijn standpunt is de enige deugdzame planning de planning voor concurrentie. Het bevoorrechten van concurrentie betekent niet dat de staat werkeloos blijft, aangezien de staat kan en moet plannen om concurrentie te waarborgen.

De kritiek van Keynes klinkt op dit punt relevant: waar moet dan de grens worden getrokken? Welk type planning is volgens Hayek precies aanvaardbaar? Ik vind deze ideeën echter niet tegenstrijdig. Hayeks beweringen kunnen worden opgevat als de erkenning van een principe, een tendens. Samenlevingen moeten de individuele vrijheid verdedigen en de frequente verleiding van overmatige of onnodige planning bestrijden, waar vaak goedbedoelende maar naïeve of kortzichtige mensen naar streven. Zoals Hayek schrijft, zullen de onvermijdelijke gevolgen van wat zij verdedigen hen op de lange termijn schokken.

Een punt van kritiek betreft zijn volharding om nazisme en socialisme te beschouwen als twee kanten van dezelfde medaille, ook al erkent hij dat hun aanhangers elkaar haatten als ‘vijanden’. Het lijkt inderdaad niet erg nauwkeurig om een dergelijke vergelijking te maken zonder eerst beide fenomenen grondiger te onderzoeken en de verschillen tussen beide te benadrukken. Dit is begrijpelijk, aangezien Hayek zich vooral bezighoudt met individuele vrijheid, en bij deze vergelijking wijst hij op de gevaren die beide systemen met zich meebrengen, aangezien beide neigen naar totalitarisme. Hij noemt wel enkele gemeenschappelijke kenmerken, maar een grondiger onderzoek van de historische processen of sentimenten die hebben geleid tot hun ontstaan en hun voortbestaan hebben ondersteund, zou het betoog meer historische en sociologische diepgang hebben gegeven en een minder pamfletachtige toon hebben ontlokt – of zou zijn conclusie, die plausibeler lijkt, hebben veranderd. Feit is dat dictaturen, ongeacht hun politieke of filosofische oriëntatie, per definitie een beperking van de individuele vrijheid met zich meebrengen, en dit had duidelijker kunnen worden gemaakt.

Het boek staat niet vol met economische technische details, zoals men zou verwachten. Het is meer een filosofische verdediging van de redding van de klassieke liberale principes uit de 19e eeuw, zowel economisch als moreel – niet zoals de term ‘liberaal’ uiteindelijk in de VS werd begrepen, namelijk moreel progressief, maar economisch interventionistisch.

Hayek gaat echter niet in op het feit dat het 19e-eeuwse liberalisme vrij goed werkte voor de elite, die ten volle profiteerde van de positieve resultaten ervan, maar dat het ook leidde tot uitbuiting van de arme arbeidersklasse in eigen land en van de koloniën in het buitenland, waar mensen werden onderdrukt door gebrek aan werk en onwaardige lonen. Het is inderdaad een eindeloze discussie, maar het fenomeen was zo duidelijk aanwezig in de 19e-eeuwse Engelse samenleving dat Marx hierover schreef, wat de basis vormde voor een van de meest ontwrichtende revoluties ooit, die hij zo fel bekritiseert. Misschien had Hayek daar in zijn boek ook rekening mee moeten houden.

In ieder geval kan het boek worden gelezen als een belangrijk tegenwicht voor de natuurlijke neiging van veel samenlevingen om de staat te laten ingrijpen in het leven van de particuliere sector. Het verwoordde op opmerkelijke wijze het liberale – in de klassieke zin – argument in het eindeloze debat met voorstanders van meer staatsinterventie, ter verdediging van de vrijheid van het individu en tegen totalitaire tendensen die vrij spel krijgen naarmate centrale planning wordt geïmplementeerd.

Recensie door Marcel Santos

Friedrich Hayek, De weg naar slavernij (1944), Athenaeum, 2022

Deze recensie verscheen eerst op Goodreads en publiceren we met toestemming van de auteur