Over de democratie in Amerika – Alexis de Tocqueville
Ik ben onder de indruk van de welsprekendheid van Alexis de Tocqueville, zijn visionaire opmerkingen over de gevaren van gelijkheid, zijn brutaal eerlijke behandeling van het eerste volledig democratische land (Amerika), en zijn intelligente vergelijking tussen Europese ‘democratieën’ (Frankrijk en Engeland) en de Verenigde Staten. Ik had niet verwacht dat Over de democratie in Amerika zo boeiend zou zijn; het stond al een tijdje in mijn boekenkast, maar ik kon mezelf er maar niet toe zetten om te beginnen. Ik ben blij dat ik er uiteindelijk toch aan begonnen ben. Dit boek zou meer gelezen moeten worden, vooral door jongeren die opgroeien en er niet aan gewend zijn hun vrijheden te verdedigen.
In dit boek wordt duidelijk hoe onze (Europese) democratieën het product zijn van sociale revoluties en in die zin enorm verschillen van de – door velen verafgoodde – democratie van de VS. In de VS begonnen de stichtende immigranten als gelijken, daarom vormt gelijkheid voor iedereen een van de bouwstenen van de Grondwet. In Europa moesten de meeste democratieën zich ontdoen van aristocratische wetten en gewoonten. Europese democratieën en de Amerikaanse democratieën zijn verschillend begonnen. Persoonlijke vrijheden worden in de VS beter beschermd dankzij een seculiere staat, een vrije pers en een gezonde verdeling van de wetgevende macht tussen de staten en de federatie.[1] Dit verklaart bijvoorbeeld waarom de vrijheid van godsdienst tegenwoordig zo problematisch is in Europa en in de VS vrijwel geen probleem lijkt te zijn. De meeste Europese staten zijn seculier uit conventie, niet uit recht.
Een van de belangrijkste thema’s is, naar mijn mening, het belang van gewoonten. Tocqueville leert ons dat je een rechtsdemocratie kunt hebben zonder een democratische samenleving. Hij wijst ons op het belang van gewoonten en conventies; zonder de juiste gewoonten zal een democratie niet lang standhouden. Gelijkheid en vrijheid zitten als het ware in de genen van de Verenigde Staten, omdat de immigranten allemaal als gelijken begonnen en vrij waren om land voor zichzelf op te eisen. Dit verklaart ook gedeeltelijk de 'hard voor jezelf werken'-mentaliteit van Amerikanen, vooral in het noorden en noordwesten. In de zuidelijke staten konden mensen rijk worden door slaven als arbeidskracht te gebruiken. Daarom zijn de mensen in het Noorden (volgens Tocqueville) ijveriger.
Een ander inzicht dat Tocqueville ons, moderne lezers, biedt, is dat vrijheid en gelijkheid niet per se vrienden zijn: meestal staan ze lijnrecht tegenover elkaar. Hoe gelijker een samenleving wordt, hoe beperkter het individu in zijn dagelijks leven zal zijn. Dit is des te gevaarlijker wanneer gelijkheid gepaard gaat met een gecentraliseerde overheid en administratie. In een democratie werken mensen hard voor hun (relatief) geringe materiële winst en zijn ze op zichzelf aangewezen (‘individueel en zwak’) en daarom niet echt geïnteresseerd in belangrijke staatszaken. Het volk zal bedreigingen negeren en de overheid maximale speelruimte geven. Dit kan leiden tot despotisme, waarbij de gecentraliseerde overheid de rol van 'welwillende opperheer' speelt en over haar volk waakt.
Twee van de belangrijkste remedies tegen deze weg naar despotisme zijn (1) een vrije pers, die het volk kan waarschuwen voor gevaren en hun emoties kan aanwakkeren, en (2) de vrijheid om verenigingen op te richten. Alleen verenigingen kunnen boven het niveau van het zwakke individu uitstijgen en een tegenbeweging vormen tegen een usurperende regering.
Ik kan niet genoeg benadrukken hoe belangrijk de boodschap van dit boek is in onze moderne tijd. Bijna alle westerse democratieën zijn gehuld in een dikke mist van politieke correctheid (Tocqueville's "tirannie van de meerderheid"), die ons belemmert in het verdedigen van de individuele vrijheid en het bestrijden van antidemocratische krachten (vooral religieuze).
Recensie door Xander Niks
Alexis de Tocqueville, Over de democratie in Amerika (1840), Lemniscaat, 2014
[1] Deze recensie dateert van 2017. Intussen weten we dat Donald Trump elk van deze cruciale elementen van de Amerikaanse democratie – een seculiere staat, een vrije pers en een gezonde verdeling van de wetgevende macht tussen de staten en de federatie – met de voeten treedt.
