Over de geest der wetten – Montesquieu

Ik vind het moeilijk om mijn leeservaring over dit boek onder woorden te brengen. De reikwijdte is immens, de onderwerpen zijn zo divers en de lessen die men eruit zou kunnen (en moeten?) trekken zijn zo talrijk, dat een volledige uitleg een nieuw boek van 700 pagina's zou vereisen. Desondanks zal ik proberen enkele belangrijke punten te beschrijven – waarbij ik veel even belangrijke punten buiten beschouwing laat.

Montesquieu begint dit boek met een uitleg over het belang van rechtsbeginselen. Bij de beoordeling van een rechtssysteem moeten we altijd rekening houden met de beginselen waarop dit systeem is gebaseerd. De beginselen bepalen de geschiktheid van het rechtssysteem en niet andersom: een (ogenschijnlijk) uitstekend rechtssysteem gebaseerd op de verkeerde beginselen is corruptie.

Ten tweede hebben deze beginselen vooral betrekking op het type staat. Montesquieu onderscheidt drie regeringsvormen die elk hun eigen beginselen en wetten vereisen: (1) republiek (democratie, aristocratie), (2) monarchie en (3) despotisme. Het verschil tussen deze drie is dat in een republiek de wetten bepalen wat het volk wel en niet mag doen, en in een monarchie wat een koning wel en niet mag doen, terwijl in een despotische staat alles geoorloofd is.

Vervolgens probeert Montesquieu uit te leggen hoe de verschillen in regeringsvormen zijn ontstaan ​​en in grote lijnen noemt hij klimaat, bodem, religie en handel (onder andere) als factoren die het type staat bepalen. Sommige van deze factoren zijn absurd, zoals het idee dat een warm klimaat tot despotisme leidt (hij noemt de Turken vaak als voorbeeld) en een koud klimaat tot hardwerkende en rechtvaardige republieken die vooral op geld uit zijn (Nederland, Zwitserland, enz.). Natuurlijk mag je om deze beweringen lachen, maar we moeten niet te snel té hard lachen: voor zover ik weet is Montesquieu de eerste denker die probeerde sociologische en psychologische verklaringen te vinden voor burgerlijke en politieke gebeurtenissen. Hoewel (sommige van) zijn beweringen lachwekkend zijn, is zijn manier van verklaren geniaal. Ik denk dat we Montesquieu kunnen beschouwen als de grondlegger van de sociologie en de economie (onder andere).

Het is fascinerend om te lezen hoe Montesquieu zijn vergelijkende sociologische methode toepast om verschillen in economisch succes te verklaren. De Republiek Holland is rijk, omdat de mensen daar leven voor geld en proberen meer te verdienen; ze zijn niet geïnteresseerd in oorlog, als kleine republiek zullen ze toch geen grote oorlog winnen. Een monarchie zoals Frankrijk is minder geschikt voor deze economische mentaliteit, omdat mensen geen prikkel hebben om meer te verdienen dan ze nodig hebben: al het extra geld belandt in de schatkist van heren en koningen. Deze wisselwerking tussen staatsvorm en staatsgedrag is een van de belangrijkste les die we uit Over de geest der wetten kunnen trekken.

Een andere, heel belangrijke zaak, en waar Montesquieu het meest bekend om is, is zijn machtsverdeling binnen een staat. Zoals Lord Acton zo welsprekend zei: 'Macht heeft de neiging te corrumperen. Absolute macht corrumpeert absoluut.' Om de (onvermijdelijke?) val van een republiek of monarchie in despotisme tegen te gaan, moeten we de uitvoerende, wetgevende en rechterlijke macht van een staat opsplitsen. Het parlement moet de wetten maken, de regering of de koning moet de wetten uitvoeren en een onafhankelijke rechterlijke macht moet individuele zaken beoordelen. Hoewel Montesquieu hierom bekend staat en de meesten van ons in westerse landen (vaag) bekend zijn met zijn ideeën, denk ik dat het belang hiervan niet genoeg benadrukt kan worden. Vooral de concentratie van wetgevende en uitvoerende macht in de handen van één persoon of groep personen is uiterst gevaarlijk voor de rest van de staat.

Dit boek bestaat uit twee delen en beslaat bijna 700 pagina's, dus niet alles kan even boeiend of belangrijk zijn. Tegen het einde van het boek begon ik er een beetje genoeg van te krijgen. In de laatste 150-200 pagina's legt Montesquieu nauwgezet de evolutie van het koninkrijk Frankrijk uit. Het kan als volgt worden samengevat: Germaanse stammen vallen de Romeinse provincies binnen; de Franken kregen (na veroveringen) het grootste deel van wat we nu Frankrijk noemen in handen; geleidelijk ontwikkelde zich een nieuw rechtssysteem (waarbij het Salische recht van de Franken en het Romeinse recht van de Galliërs achterwege werden gelaten); vorsten, die voorheen veel macht hadden dankzij hun recht om leengoederen aan bepaalde families toe te wijzen, verloren bijna alle macht doordat de rechten op leengoederen aan de adel werden afgestaan; buitenlandse dreigingen (Normandiërs, Europese conflicten) leidden tot een gedeeltelijk herstel van de macht van de koningen. Hier eindigt Montesquieu zijn boek. Dit laatste deel kan dus worden gezien als een casestudy van alle theorieën die hij in de eerste 500 pagina's uiteenzette.

Voordat ik deze recensie afsluit, wil ik nog toevoegen dat Montesquieu's voortdurende vergelijking van de wetten van de oude Grieken met de verschillende rechtssystemen van het Romeinse koninkrijk, de republiek en het keizerrijk een grote plus is voor dit boek. Hij vergelijkt verschillende rechtssystemen op specifieke onderwerpen, wat de lezer waardevolle inzichten oplevert. Een van de dingen die ik heb geleerd, is dat er veel verschillen bestaan ​​tussen tijden en plaatsen op gebieden zoals huwelijk, zelfmoord en slavernij - zelfs binnen één beschaving. Men hoort altijd spreken over "het Romeinse recht" of "de wijsheid van de oude Grieken", maar dit zijn slechts drogredenen; deze beschavingen kenden veel verschillende rechtssystemen, afhankelijk van tijd en plaats. Dit deed me beseffen hoe gemakkelijk we in de 21e eeuw terug in de afgrond kunnen vallen als het gaat om mensenrechten en gelijkheid voor de wet.

Nogmaals, dit boek is te omvangrijk (zowel qua reikwijdte als qua diepgang) om volledig te begrijpen, laat staan ​​uit te leggen: ik kan het alleen maar aanbevelen aan iedereen die geïnteresseerd is in de wisselwerking tussen wetten en het leven. Er zijn veel lessen te leren, veel inzichten te verwerven, misschien wel meer dan in 1748, toen dit boek werd gepubliceerd. "Kennis vermenselijkt de mens, en de rede neigt tot mildheid; maar vooroordelen roeien elke tedere aard uit,” aldus Montesquieu.

Recensie door Xander Niks

Montesquieu, Over de geest der wetten (1748), Boom Klassiek, 2008