De autoritaire illusie – Jacques Attali

Het debat en de onzekerheid die inherent zijn aan democratieën, zijn naast de orde en continuïteit die autoritaire regimes beloven, worden steeds vaker als zwaktes gezien. Maar democratie is veerkrachtig en blijft in verschillende vormen terugkeren, tegelijkertijd achterhaald en zijn tijd vooruit.

Op vrijwel elk historisch keerpunt in de afgelopen anderhalve eeuw is de liberale democratie doodverklaard. Dat was het geval in de jaren dertig, toen zogenaamd "efficiënte" fascistische regimes zich vermenigvuldigden, en aan het einde van de 20e eeuw, toen het staatskapitalisme het succes van de "Vier Aziatische Tijgers" (Hongkong, Zuid-Korea, Singapore en Taiwan) en vervolgens, met name, China mogelijk maakte. Hetzelfde kan vandaag de dag gezegd worden over de opkomst van autoritaire leiders die in staat lijken tot snelle beslissingen en krachtig optreden, zo niet tot langetermijnplanning.

Voor veel mensen is democratie een langzame luxe geworden in een snelle wereld – een ideaal dat moeilijk te verwezenlijken is in een wereld die geteisterd wordt door angst, verdeeldheid en geweld. De vraag is niet langer of democratie rechtvaardig is, maar of ze nog steeds nuttig is.

Niet sinds het einde van de Koude Oorlog hebben zoveel mensen onder autocratische of illiberale regimes geleefd. De uitholling van de democratie is grotendeels geleidelijk verlopen, via de verzwakking van checks and balances, de overname van de media en de rechterlijke macht, en de manipulatie van verkiezingen. Deze juridische terugtrekking wordt afgeschilderd als een correctie, niet als een algehele afwijzing. Maar het weerspiegelt een dalend vertrouwen in het vermogen van de democratie om veiligheid en welvaart te bieden.

In een wereld van onmiddellijke vergelijkingen wordt elke trage of onhandige reactie van een democratische regering afgemeten aan de snelheid en efficiëntie van autoritaire uitvoering. Elk compromis wordt gecontrasteerd met verticale besluitvorming. Het debat en de onzekerheid die inherent zijn aan democratieën kunnen als zwaktes worden beschouwd in vergelijking met de orde en continuïteit die autoritaire regimes beloven.

China, waar president Xi Jinping zijn macht gestaag heeft geconsolideerd, heeft het meest bijgedragen aan deze autoritaire illusie. De langetermijnplanning van de overheid, de investeringen in infrastructuur en de dominantie in de toeleveringsketens van strategische sectoren zoals zeldzame aardmetalen, batterijen en hernieuwbare energiebronnen wekken de indruk van een alwetende strategische staat die ver in de toekomst kijkt en het algemeen belang boven particuliere belangen stelt.

Maar deze indruk gaat ervan uit dat informatie nooit wordt verdraaid, dat fouten openlijk worden erkend zonder politieke sancties en dat de waarheid altijd zegeviert over loyaliteit. Niets is minder waar. Eenpartijstelsels die debat en verantwoording onderdrukken, verwarren discipline en gehoorzaamheid steevast met intelligentie en inzicht. Autoritaire leiders weten hoe ze moeten handelen, wat op korte termijn efficiëntie oplevert, maar hun onwil om afwijkende meningen te tolereren, brengt op de lange termijn kosten met zich mee. Dictaturen wekken de indruk minder ongelijkheid te creëren dan democratieën, terwijl ze die in werkelijkheid verbergen. Wat wordt voorgesteld als grotere sociale rechtvaardigheid is vaak niets meer dan ondoorzichtigheid. Democratieën leggen maatschappelijke breuklijnen bloot, terwijl autoritaire regimes ze verbergen. De eersten lijden onder het vertellen van de waarheid; de laatste overleven door de waarheid onuitspreekbaar te maken.

Autoritaire regimes kunnen weliswaar technisch bekwame leiders voortbrengen, maar die leiders zijn nooit volledig verantwoordingsplichtig aan de samenleving. Daardoor slaat hun competentie uiteindelijk om in arrogantie en vervolgens in blindheid. Het ontbreken van maatschappelijke druk verhindert systematische correctie.

Sommigen verklaren deze verschillen als cultureel bepaald en beweren dat bepaalde samenlevingen niet klaar zijn voor democratie. Maar democratie is een sociaal gevolg, geen culturele traditie. Ze ontstaat wanneer individuen mobieler, beter opgeleid en autonomer worden. Ze wordt gecreëerd, niet geïmporteerd.

De structurele verbanden tussen vrije markten en democratie zijn veelzeggender. De markt produceert een individu dat zijn opties afweegt, een keuze maakt en vaak van gedachten verandert. Wat geldt voor hun aankopen, geldt ook voor politieke opvattingen. Op de lange termijn kan geen enkele macht een vrije consument die gewend is te kiezen, duurzaam controleren.

Waar de markt zich ontwikkelt, wijken gesloten structuren – van het patriarchale gezin tot de clan en de kaste – af. Zelfs in confucianistische samenlevingen begint individuele autonomie de kinderlijke gehoorzaamheid te overstijgen. Deze verschuiving verloopt wellicht langzaam, maar is onomkeerbaar. Ze verandert de houding ten opzichte van autoriteit, zet gevestigde sociale rollen op hun kop en verbreedt existentiële aspiraties.

De ware vijand van dictators is het verlangen naar vrijheid. Daarom benadrukken ze de tekortkomingen van de democratie, vergroten ze de verdeeldheid en presenteren ze het falen ervan als onvermijdelijk. Het is ook de reden waarom de Verenigde Staten onder president Donald Trump er alles aan zullen doen om Europese leiders te verzwakken, die voor de aspirant-dictator van Amerika angstaanjagender zijn dan de Russische en Chinese autocraten die hij vaak prijst.

Democratieën zullen de komende vijf jaar waarschijnlijk verdere tegenslagen ondervinden, waarbij sommige samenlevingen zich tegen het midden van de eeuw zullen ontwikkelen tot hybride regimes die marktmechanismen en welvaart combineren met controle en surveillance. Nieuwe en bestaande technologieën zullen deze regimes in staat stellen de vrijheid te beknotten door middel van digitale monitoring, algoritmes en voorspellende analyses.

Maar deze tegenslagen hoeven niet definitief te zijn. Een ontwikkelde, verbonden, mobiele, vergrijzende en complexe samenleving kan niet duurzaam worden geregeerd door angst. Ze kan zich tijdelijk onderwerpen. Het kan uit uitputting instemmen. Maar het eindigt altijd met het eisen van keuze en verantwoordelijkheid.

Democratie zegeviert nooit definitief. Ze keert terug, in verschillende vormen, met verschillende instellingen, telkens wanneer individuele vrijheid een economische en existentiële noodzaak wordt. Zelfs als het pad niet rechtlijnig is, en zelfs als er onderweg geweld uitbreekt, zal ze uiteindelijk zegevieren, omdat geen enkel ander systeem vrije individuen duurzaam kan besturen. Democratie is altijd tegelijkertijd achterhaald als haar tijd vooruit.

Jacques Attali

De auteur is oprichter en president van de Europese Bank voor Wederopbouw en Ontwikkeling, voormalig speciaal adviseur van de Franse president François Mitterrand en auteur van 86 boeken. Hij doceerde economie aan de École Polytechnique, de Paris Dauphine Universiteit en de École Nationale des Ponts et Chaussées.

Deze tekst verscheen eerst op ©Project Syndicate (https://www.project-syndicate.org/)