Hoe Turkije steeds meer afglijdt naar een autocratie – Mathias De Clercq
Geen vrije rechtspraak meer, pers die aan banden wordt gelegd, oppositie die monddood wordt gemaakt. Gents burgemeester Mathias De Clercq, tevens voorzitter van het Europese stedennetwerk Eurocities, stelde in Istanbul vast dat het Turkije van Erdoğan steeds meer afglijdt naar een autocratie. Hij leidde er een delegatie Europese burgemeesters die de gevangenschap van hun collega burgemeester van Istanbul, Ekrem İmamoğlu, aanklaagde.
Het bezoek aan Istanbul valt onder het initiatief ‘Mayors for Democracy’ van Eurocities, dat Europese burgemeesters verenigt in de verdediging van het Europese democratische bestuur en de rechtsstaat. Het is één van mijn prioriteiten als voorzitter van Eurocities om de democratische waarden in Europa te bewaken. We zien dat in verschillende Europese landen waar autoritaire leiders aan de macht zijn, er een tegenbeweging op gang komt in de steden. Politici die zich wél voluit achter de democratische principes scharen komen er aan de macht, maar worden al snel het leven moeilijk gemaakt door de autocratische nationale regeringsleiders.
Kijk naar het Hongarije van Viktor Orban, waar de burgemeester van Budapest, Gergely Karácsony, is aangeklaagd voor het toelaten van de Pride in zijn stad. Een pride die nota bene al 30 jaar plaatsvindt in Budapest. Kijk naar Varna, de derde grootste stad in Bulgarije, waar burgemeester Blagomir Kotsev is opgepakt op beschuldiging van corruptie. Waarnemers spreken van een zuiver politiek proces. Hetzelfde lot ondergaat de democratisch verkozen burgemeester van Istanbul, Ekrem İmamoğlu. Hij won in 2019 als oppositiekandidaat onverwacht de verkiezingen in Istanbul, wat een grote nederlaag betekende voor de Turkse president Recep Tayyip Erdoğan.
Het was de eerste keer in 25 jaar dat de partij van Erdoğan (AKP) de grootste stad van Turkije niet controleerde. Sindsdien regent het aanklachten en onderzoeken tegen İmamoğlu. Na zijn herverkiezing als burgemeester in 2024 werd hij op 19 maart 2025, vier dagen voor hij zich zou kandidaat stellen voor het presidentschap, opgepakt door de Turkse politie. Het is duidelijk dat Erdoğan hem weg wil. Omdat İmamoğlu toont dat het anders kan. Een ander pad bewandelt. Een pad van openheid, respect voor alle burgers, van verbinding. Hij vormt dus een gevaar voor het huidige autoritaire regime. Ondertussen zit hij bijna een jaar opgesloten. Ook 18 andere burgemeesters uit het district Istanbul zijn opgepakt of gevangengenomen.
Persconferentie voor de vrijlating van Ekrem İmamoğlu met zijn vrouw Dilek Kaya İmamoğlu .
In Istanbul kon ik spreken met de consul van België in Turkije, met de waarnemend burgemeester en met de vrouw van İmamoğlu. Wat ik hoorde is hallucinant. Er lopen ondertussen al een 90-tal rechtszaken tegen İmamoğlu. Als je alles optelt, riskeert hij meer dan 2.400 jaar gevangenisstraf. Hij wordt beschuldigd van corruptie, van spionage, van leiden van een criminele organisatie, van steun aan terrorisme. De aanklachten steunen veelal op anonieme getuigenissen, het is zoeken naar materieel bewijs. Alleen al voor het beledigen van de hoofdaanklager van Istanbul heeft İmamoğlu een gevangenisstraf van 1 jaar en 8 maanden gekregen wat compleet buiten proportie is. Op 9 maart start alweer een nieuwe rechtszaak tegen hem. Ook de advocaat van İmamoğlu is opgepakt en opgesloten in de gevangenis. Dezelfde hoofdaanklager die İmamoğlu liet opsluiten, is ondertussen benoemd tot minister van Justitie. Qua beloning kan dat tellen. Rechters die er een ander standpunt op nahouden, worden simpelweg overgeplaatst. Van vrije rechtsspraak is dus al lang geen sprake meer.
Ook de persvrijheid is onbestaande. Media die durven berichten over deze zaak, worden vervolgd en krijgen monsterboetes. Journalisten worden vervolgd als ze kritisch zijn voor het regime, zenders worden uit de ether gehaald. Inwoners van Turkije (en Turken in het buitenland) krijgen een zeer eenzijdig beeld te zien: tegenstemmen komen niet aan bod, protesten tegen Erdoğan worden volledig genegeerd. Volgens Reporters Without Borders geldt Turkije dan ook als één van de slechtste landen ter wereld op vlak van persvrijheid. Er geldt een klimaat van intimidatie. En dat sijpelt door tot in Gent.
Veelzeggend is dat ik naar aanleiding van mijn bezoek aan Istanbul in mijn mailbox en de inbox van mijn sociale media veel aanmoedigende berichten krijg van (Gentse) Turken, maar zij zullen dit niet snel openlijk doen. Eén van de weinigen die zich wél publiek durfde uit te spreken is de Gentse fotografiestudente Esila Ayik die vorig jaar bij protesten in Istanbul werd opgepakt en in de gevangenis belandde. “Turkije is een open gevangenis voor iedereen, en vooral voor de mensen die een open geest hebben,” schrijft ze. Vrienden van haar zitten al meer dan 5 jaar in de gevangenis.
De inwoners van Istanbul laten zich echter niet doen. Nog steeds komen er wekelijks duizenden mensen op straat om te protesteren tegen het regime van Erdoğan. Ik heb zo’n protest bijgewoond samen met mijn collega-burgemeesters. Dat was bijzonder impressionant. İmamoğlu is nog steeds ontzettend populair. Mochten er nu presidentsverkiezingen zijn dan zou Erdoğan het moeilijk krijgen. De Turkse economie doet het zeer slecht, de inflatie is immens. De Turkse lira is steeds minder waard en dat maakt mensen boos. Ze verarmen zienderogen. Bij de laatste lokale verkiezingen verloor zijn partij AKP, dan ook enorm terrein. In quasi alle provincies gingen ze achteruit. CHP, de partij van İmamoğlu, was de grote winnaar. Ook in Istanbul, waar İmamoğlu opnieuw werd herkozen als burgemeester. In 2028 zijn er opnieuw presidentsverkiezingen. Dilek Kaya İmamoğlu, de vrouw van de opgesloten burgemeester, is een rijzende ster in Turkije. Maar ook zij wordt geïntimideerd. Zo werd haar broer onlangs opgepakt op basis van anonieme getuigenissen.
Voor de gevangenis waar Ekrem İmamoğlu zit opgesloten.
In heel deze sage valt het op dat Europa muisstil blijft. Geen sancties, geen terechtwijzing. Dat valt ook niet te verbazen. Europa heeft Erdoğan nodig. Turkije speelt een sleutelpositie in de oorlog tussen Rusland en Oekraïne. Het is een belangrijk NAVO-land met na de VS het grootste leger van het bondgenootschap. Nu Trump Europa aan zijn lot overlaat en de rug keert naar de NAVO wint Turkije aan belang. Bovendien heeft het een zeer sterke defensie-industrie waar Europese landen gretig afnemer van zijn, voor het aankopen van onbemande drones bijvoorbeeld die steeds belangrijker worden in oorlogsvoering. Daarnaast speelde Turkije een cruciale rol in de val van het regime van Assad in Syrië, en is het nog steeds een belangrijke partner voor Europa om de vluchtelingenstroom uit Syrië tegen te houden. Neem dat alles samen en je begrijpt dat Europa zich niet snel zal uitspreken tegen Erdoğan. Van het lot van de burgemeester van Istanbul liggen ze daar niet wakker.
Als burgemeesters aanvaarden we echter niet dat een collega wordt opgesloten om politiek gemotiveerde redenen. We blijven de Europese instellingen oproepen om hier duidelijker stelling in te nemen en druk uit te oefenen op de Turkse regering. Wanneer de lokale autonomie en democratie wordt ondermijnd, komen de democratische grondslagen van de hele Europese samenleving immers in gevaar. Vanuit Eurocities gaan we hierover de druk blijven opvoeren. We gaan ook de banden verder aanhalen met Turkse steden om samen te waken over de democratie in Turkije. We geven hier heel wat kritiek op Trump en op Poetin, en terecht, maar het gebeurt ook veel dichterbij. Als we hier, in Europa, onze stem niet verheffen, dan leggen we ons neer bij deze situatie. En dan gaan we nog meer dergelijke regimes krijgen in Europa. We moeten dit blijven aanklagen. Dat zal ik als voorzitter van Eurocities alleszins blijven doen.
Mathias De Clercq
De auteur is burgemeester van Gent en voorzitter van het Europese stedennetwerk Eurocities
