Dus ja, noem het wel fascisme – Peter S. Visser

Onlangs plaatste ik op LinkedIn een post waarin ik de liberale partij in Nederland de VVD verwijt dat zij onder hun leider Dilan Yeşilgöz nog liever steun zoeken bij fascisten dan bij links. De uitsluiting van de sociaal-democratische GL-PvdA voor een kabinetsformatie na de verkiezingen eind oktober is voor mij een heel extreme en in ieder geval zeer populistisch bedoelde kunstgreep van haar. Ik kreeg op die aanduiding fascisme ook wel kritiek, dus tijd voor wat uitleg.

In de politiek heb je grofweg drie hoofdstromen. De eerste twee socialistisch-communistisch en liberaal-kapitalistisch bestaan al langer, maar sinds het eind van de Eerste Wereldoorlog komt het fascisme daarbij. Het is de oorspronkelijke term voor de politieke beweging van Benito Mussolini, die in maart 1919 in Milaan de ‘Fasci Italiani di Combattimento (zeg maar Italiaanse strijdgroepen) opricht. Hiermee wilde hij een derde weg (sic!) vormen tussen beide eerdergenoemde hoofdrichtingen.

Fascisme houdt vanaf het begin niet echt van democratie en is juist autoritair gericht. Er is dan ook veelal sprake van een totalitair, eenhoofdig en charismatisch leiderschap in de vorm van een politieke dictatuur. Fascisme hoeft in eerste instantie niet racistisch of antisemitisch te zijn, maar na het nationaalsocialisme van Hitler-Duitsland is het dat eerste in feite vrijwel altijd wel. Antisemitisch is het momenteel minder, omdat er met Netanyahu de facto een fascistisch georiënteerde leider in Israël zit. Want ja, opportunistisch is het fascisme zeker ook.

Naast antidemocratisch en racistisch keert het fascisme zich tegen pacifisme, liberalisme, intellectuelen, modernisme en in het bijzonder tegen communisme. Het fascisme vereert machtsvertoon en het gebruik van geweld gericht op de omverwerping van de bestaande maatschappelijke orde. Het fascisme ontvouwt zich stapsgewijs: van het vertolken van maatschappelijke onvrede naar uiterst-rechts populisme naar uitgesproken fascisme waarin de politieke spelregels sneuvelen tot naar het vestigen van een autocratisch fascistisch regime.

Gevestigde partijen hebben hierin een sleutelrol. Door alarmbellen te negeren en fascisten als ‘gewone’ politieke spelers te behandelen, helpen ze hen onbedoeld aan de macht. Vaak zijn traditionele rechtse politici ook bereid tot politieke samenwerking met opkomende fascistische partijen, omdat ze op onderdelen inhoudelijke raakvlakken zien en ze bovenal een nóg grotere hekel hebben aan links – ziet u het nu dus van de VVD?

Dat pakt dan verkeerd uit, want de geschiedenis – van Hitler, Mussolini tot Poetin en (steeds meer) Trump – laat keer op keer zien waar dat samenwerken toe leidt: extremisme raakt genormaliseerd, ‘gewone’ conservatieve en rechtse politici worden uitgeschakeld, medeplichtig gemaakt of afhankelijk van de fascistische agenda. Daarna wordt definitief afgerekend met de oppositie en uiteindelijk imploderen de instituties die de democratie dragen. Ervaringen met Hongarije, het geboorteland van mijn vrouw, onder Viktor Orbán laten dit ook zien, zelfs als de EU probeert dit tegen te gaan.

In zijn boek How Fascism Works uit 2018 onderscheidt politiek filosoof Jason Stanley tien instrumenten die het fascisme kenmerken:

1) Grijpt terug op een mythisch verleden, herschrijft daarvoor ook de geschiedenisboeken

2) Gebruikt propaganda continu om vijandsbeelden aan te wakkeren

3) Is anti-intellectueel door onafhankelijke denkers te ondermijnen

4) Maakt alternatieve waarheden door continu te liegen en twijfel te blijven zaaien over feiten

5) Creëert een hiërarchie door een rangorde die draait om de claim wie menswaardig is

6) Blijft beweren dat men zelf slachtoffer is van een complot

7) Kiest voor rigide genderrollen en schildert genderdiversiteit af als bedreiging

8) Creëert een arbeidsideaal van hardwerkende burgers en alle anderen als profiteurs

9) Roept van een kloof tussen stad (grachtengordel) en het hardwerkende, eerlijke platteland

10) Maakt een wapen van het rechtsstelsel om tegenstanders uit te schakelen.

Wie hier eerlijk naar kijkt, herkent vrijwel alle punten bij de extreemrechtse PVV van Geert Wilders, een ‘partij’ waar Yeşilgöz dus mee wilde samenwerken in het vorige kabinet. Dat zij dat nu niet meer wil is niet inhoudelijk, maar komt omdat zij onbestuurbaarheid vreest met weer de PVV erbij. Met andere woorden in haar ogen is het rechtsstatelijk betrouwbare GL-PvdA inhoudelijk fouter dan de PVV, die rechtstatelijk nogal wat afbraakmaatregelen voorstaat. En wie eerlijk kijkt naar het bijna net zo populistische JA21 en hun verkiezingsprogramma ziet ook verrassend veel punten overeenkomen, net als bij een boerenpartij als de BBB. Vandaar dat ik me stoor aan het wel vanuit de liberale VVD meteen steun willen zoeken bij deze partijen, die dus op zijn minst behoorlijk wat fascistische trekjes hebben, en de rechtstatelijke wel betrouwbare sociaal-democraten op voorhand uitsluiten.

Ik snap overigens heel goed dat het label fascisme onlosmakelijk verbonden is met de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust en de term daarom snel alarmistisch gevonden wordt. En ik geef gelijk toe dat elke fascist zondermeer verbleekt in vergelijking met Adolf Hitler. Maar fascisme gedijt bij de normalisering van wat voorheen extremistisch was. En elke keer als dat gebeurt, wordt ook elke waarschuwing daartegen door aanhangers van het fascisme weggezet als overdreven alarmistisch. Doe daar dus liever niet aan mee, want uiteindelijk holt dat alles uit en is er geen weg meer terug naar de rechtsstaat.

Dus ja, dan ben ik liever alarmistisch dan te laat.

Peter S. Visser

De auteur is oud-politicus en bestuurder en werkt als adviseur en interim-manager. De oorspronkelijke tekst verscheen op 1 december op https://petersvisser.nl/2025/12/01/dus-ja-noem-het-wel-fascisme/#more-3207