All in Opinie
Adam Przeworski waarschuwt voor doemdenken. De Amerikaanse ontregeling bewijst niet dat de democratie wereldwijd in verval is. Een verkiezingsoverwinning van een partij die men verafschuwt, is geen bewijs van crisis. De echte toets is concreet: kunnen regeringen worden vervangen, kan de oppositie zich organiseren, hebben burgers toegang tot onafhankelijke informatie, aanvaarden machthebbers dat ze kunnen verliezen, en geloven verliezers dat ze later democratisch kunnen terugkeren?
Verleden week schoten de langetermijnrentevoeten in de meeste Europese landen en de VS verder naar omhoog. In België noteerde de rente op overheidsobligaties van 10 jaar 4,3 procent. Dat was in 15 jaar niet meer gebeurd. Over de oorzaken van deze rente-escalatie is al veel inkt gevloeid: hogere inflatieverwachtingen, stijgende overheidsschuld in diverse landen waaronder de VS, de grote vraag naar krediet van AI-giganten die steeds meer datacentra bouwen, enz. Wat kan daardoor gebeuren in de eurozone?
Voor AI bestaat nog geen internationale controle-instantie. Slechts enkele landen hebben een ministerie voor AI, en de bestaande ministeries missen de capaciteit om marktgedrag te onderzoeken of te sanctioneren. Zolang we niet over de nodige instellingen beschikken – zowel op nationaal als op internationaal niveau – blijft onze oorspronkelijke vraag ("Wie is verantwoordelijk als het met AI misgaat?") onbeantwoord, waardoor de wereld wordt blootgesteld aan onvoorstelbare risico's.
Met nog een volle maand te gaan tot de Amerikaanse tussentijdse verkiezingen is president Donald Trump impopulairder dan ooit. Intussen lijken de Democraten zich in deze campagne enkel te richten op betaalbaarheid, wat logisch is gezien de hoge inflatie en de dalende levensstandaard. Maar zelfs als deze gok loont, moeten ze hun standpunten over immigratie duidelijk kunnen maken en het extreme en misleidende discours van Republikeinse kandidaten weerleggen.
De Vlaamse overheid geeft veel geld aan zaken die niets te maken hebben met haar kerntaken. In 2025 werd ze de grootste aandeelhouder van Brussels Airport door een aandelenpakket te kopen ter waarde van 2,77 miljard euro. De verlieslatende regionale luchthavens krijgen voor vijf jaar ongeveer 100 miljoen euro. In Antwerpen komt er een prestigieuze fietsbrug over de Schelde voor ongeveer een kwart miljard euro. Maar een structurele aanpak van het desastreuze klimaatprobleem is blijkbaar geen prioriteit.
Over euthanasie mogen meningen verschillen. Dat debat moet kunnen. Maar in een vrije samenleving heeft niemand het recht om zijn persoonlijke overtuiging tot norm voor iedereen te verheffen. Niet de staat. Niet de kerk. En ook de paus niet. De echte menselijke waardigheid ligt precies daarin: dat ieder mens, gewapend met zijn eigen overtuigingen, waarden en ervaringen, de vrijheid krijgt om zelf te beslissen hoe hij wil leven, en hoe hij wil leven en sterven. Dat recht verdient bescherming. Zeker wanneer anderen het willen beperken.
Het is waar dat de AfD, zelfs als ze in Saksen-Anhalt een regering kan vormen, niet veel zal kunnen doen aan migratie en asielbeleid. Maar de Duitse deelstaten (Länder) beschikken wel over ruime bevoegdheden op het gebied van cultuur- en onderwijsbeleid, en juist hier is het AfD-programma het meest onthullend en weerzinwekkend. De partij pleit voor “Duits denken” (#deutschdenken), wat inhoudt dat zij zich verzet tegen de door het Bauhaus geïnspireerde campagne van de huidige deelregering voor artistieke vrijheid en moderne ideeën.
Trump heeft de vrije wereld om zeep geholpen omwille van een protectionistische idée fixe die de neergang van Amerika zal versnellen. Europa, Canada en democratieën elders zijn wat er nog over is van het oude ideaal. Zij moeten het in leven houden. Tijdens de Koude Oorlog stelde een soortgelijke uitdaging ons in staat een betere wereld voor te stellen. Dat kan nu weer gebeuren, en ..herinnert ons eraan dat we gemeenschappelijke waarden hebben – vrijheid en democratie – en niet alleen economische belangen.
De uitspraken van Francesca Albanese dreigen niet alleen de strijd van Oekraïne tegen de Russische agressie in een negatief daglicht te plaatsen, maar ook haar eigen geloofwaardigheid en de aandacht voor de Palestijnse zaak te overschaduwen. Alsof opkomen voor de rechten van Oekraïners haaks zou staan op die van het Palestijnse volk, of omgekeerd. Dat is natuurlijk een valse tegenstelling die we ons, zeker in een wereld waarin autoritaire regimes steeds meer de internationale rechtsorde uitdagen, niet kunnen veroorloven.
De komende verkiezingen in Frankrijk, Italië, Griekenland en Polen in 2027 zouden ons kunnen leren of kiezers nog steeds accepteren dat er grenzen moeten worden gesteld aan de volkssoevereiniteit. Het verwerpen van dat principe betekent dat de verschuiving van een liberale naar een postliberale samenleving wordt verwelkomd. Mocht dat gebeuren, dan zou er in Europa een hysterie à la Trump kunnen ontbranden, die hier evenveel schade zou aanrichten als zij al in de VS heeft aangericht.
De energietransitie, de woningmarkt en de industriële vernieuwing botsen op dezelfde muur: traagheid, versnippering en compromissen waarin de oorspronkelijke ambitie al is verdampt voor ze het terrein bereikt. Het resultaat? Een land dat wel beweegt, maar zelden vooruitgaat. In The Common Good Economy legt de Italiaans‑Britse econome Mariana Mazzucato de vinger op die zere plek. Ze reikt een kompas aan om weer scherp te kiezen, te sturen en maatschappelijke meerwaarde af te dwingen. Recensie door Dirk Diels.
Het blijft schrikken dat er nog altijd politici zijn die, ondanks de tastbare klimaatverandering en de doden die erin liggen begraven, liever het klimaatbeleid bestrijden dan de klimaatverandering zelf. Na een zoveelste ‘summer of truth’ is daadkracht nodig. In de plaats daarvan beloofde Ursula Von der Leyen om vast te houden aan doelstellingen die ze zelf niet meer hard maakt. Uitstel, met een glimlach. Voor 450 miljoen Europeanen die deze zomer de hitte voelden, is die glimlach geen antwoord. Het is een sisser op een hete plaat.
Wereldleiders zijn in New York bijeen voor de 81e Algemene Vergadering van de Verenigde Naties, met als thema ‘Vertrouwen herstellen, transformatie in goede banen leiden’. Hoewel de opkomst van AI ongetwijfeld hoog op de agenda zal staan, vereist het herstellen van het vertrouwen in technologie ook bescherming van het open internet – dat immers een groot deel van de huidige technologische vooruitgang mogelijk heeft gemaakt. Het World Wide Web is hier een uitstekend voorbeeld van.
Er was een oud idee dat de belastingen progressief moesten zijn: naarmate het inkomen stijgt, staan mensen een groter deel van hun inkomen af aan de staat. Uit solidariteit met mensen in de lagere inkomensklassen. Nu wordt dit omgedraaid. Lagere inkomensgroepen wordt gevraagd solidair te zijn met de sukkels in de hoogste inkomensklassen en meer bij te dragen dan die laatsten. Iets is misgelopen. Het heeft alles te maken met het feit dat hogere inkomens erin geslaagd zijn hun inkomen te transfereren naar een vennootschap die veel minder belast wordt.
Hoe bewaren we autonomie, kritisch vermogen en democratische controle wanneer de AI-technologie zich ontwikkelt als een geloofsleer? Max Weber helpt ons te zien dat vooruitgang niet alleen een kwestie is van innovatie, maar ook van zelfbeheersing. In een tijd waarin Big Tech de toekomst wil versnellen, wordt het des te belangrijker dat burgers, instellingen en samenlevingen weloverwogen het tempo blijven bepalen, in het belang van de samenleving en decente economische groei.
Mannen en vrouwen uit oost en west die rijker zijn dan een klein land. De verhoudingen zijn zoek. Iedereen mag van mij goed geld verdienen, maar wanneer is trop te veel? Wanneer wordt rijkdom obsceen en vooral een gevaarlijke concentratie van macht die sluipenderwijs de wereldorde dreigt te ondergraven? Het precieze antwoord op die vraag ken ik niet, maar velen zullen het met me eens zijn dat deze evolutie zeer zorgelijk is en een waar vergif voor de democratie kan zijn, voor zover het dat al niet is.
De geschiedenis van de 20ste-eeuw laat zien dat democratieën soms ogenschijnlijk ondemocratische maatregelen moeten nemen tegen degenen wier machtswellust wordt gedreven door de wens om de democratie volledig af te schaffen. Argumenten dat een dergelijke reactie contraproductief is, houden geen stand. Democratie is gebaseerd op een wederzijdse bereidheid om geregeerd te worden door wie de verkiezingen wint, maar veel extreemrechtse leiders maken duidelijk dat ze deze overeenkomst niet zullen nakomen.
Het eigenlijke gevaar voor de democratie in Sachsen-Anhalt schuilt in het vooruitzicht dat de AfD steun van anderen krijgt. Elke stemming, elk wetsvoorstel dat in de toekomst met stemmen van de AfD tot stand komt – of dat nu via actieve samenwerking of stilzwijgende gedoogsteun gebeurt – verschuift de grens van wat politiek als normaal geldt, een stukje verder. Het eigenlijke risico is dus niet de stilstand, maar een geleidelijke uitholling van het cordon sanitaire door precies die krachten die haar eigenlijk zouden moeten verdedigen.
Een ambtenaar van de Dienst vreemdelingenzaken, vertegenwoordiger van de uitvoerende macht, zou een onafhankelijk lid van de rechterlijke macht kunnen opvorderen voor een louter bestuurlijke aangelegenheid. Heel deze constructie is een juridisch gedrocht met onoverkomelijke problemen die raken aan de scheiding van de machten en de rechtsstaat zelf. De uitgewerkte regeling zal hoogst waarschijnlijk de toets van het Grondwettelijk Hof en van de hoven en rechtbanken niet doorstaan.
Volgens mij zal AI de geschiedenis van vorige technologische ontwikkelingen kopiëren en twee aspecten vertonen. Zoals eerdere technologische revoluties zal AI-arbeid vervangen. Maar tegelijk zal AI veel nieuwe economische activiteiten creëren, en dus ook nieuwe jobs. AI zal, net als technologische vernieuwingen uit het verleden, dit dubbele effect hebben: sommige jobs zullen verdwijnen, andere zullen ontstaan omdat diezelfde AI tot nieuwe economische activiteiten leidt.
